Тугалхүүгийн Баасансүрэн

ДУГТУЙГҮЙ СЭТГҮҮЛЧИЙН ЗАДГАЙ ЯРИА

2008-03-14T09:49:00.000-07:00

Сэтгүүлч Ц.Ганчимэг надтай хийсэн ярилцлагаа «Өдрийн сонин»-д «Сэтгүүлчдээр нэг их оролдох хэрэггүй гэж мэргэжлийн хүний хувьд зөвлөмөөр байна» гэсэн гарчигтай нийтэлсэн байв. «Доктор Т.Баасансүрэн мэргэжил нэгтнүүдийнхээ тухай илэн далангүй ярьж байна» хэмээн давхар гарчиглаад нүүр бүрт өөр өөр гарчиг өгөн тодотгож «Ер нь аль ч төр засаг сэтгүүлчдээр нэг их оролдох хэрэггүй гэж мэргэжлийн хүний хувьд зөвлөмөөр байна», «Магадгүй зуун жилд ганц удаа олдох эрх чөлөө байх шүү». «Ц.Балдорж, Т.Ганди, Ц.Элбэгдорж ... тэд бүгд алга болсон. Юу ч хүлээгээд нэмэргүй» гэх зэргээр хүч нэмэгдүүлсэн байв. Энэ бол сэтгүүлч хүн өөрийн бүтээлээ уншигчдад хүргэх гэсэн нэг арга юм. Гарчиг онцгой содон, уншигчдыг увидастан татах хүчтэй байх ёстойн жишээ юм. Сэтгүүлчдийн мэргэжлийн нууц ч гэж хэлж болно. Ц.Ганчимэгийн тэрхүү ярилцлагыг бүрэн эхээр нь дор сийрүүлье.
БНПУ-д суух Онц бөгөөд бүрэн эрхэт Элчин сайдаар томилогдоод хэдхэн хоногийн дараа холхи тийш, хүний газар, Төрийн алба хашихаар одох гэж буй Монголын сэтгүүл зүйн нэрт хүн ноён Тугалхүүгийн Баасансүрэнтэй уулзаж ярилцлаа.
-Удахгүй та Польш орныг зорино. Монголын сэтгүүлчдээс дипломат албанд шилжсэн анхны хүн боллоо. Танд баяр хүргэе!
-За баярлалаа.Сэтгүүлчдээс гэвэл нээрээ анхны хүн байж магадгүй юм. Санаандгүй томилолт л доо. Яг бичиж байгаа сэтгүүлч гэдэг утгаараа таны хэлж байгаа үнэн байж мэднэ. Өмнө нь «Үнэн» сонины ерөнхий эрхлэгч Ц.Намсрай гуай БНАГУ-д элчин сайдаар ажиллаж байсан. Зохиолчдын хувьд гэвэл энэ анхных нь биш. Дипломат албанд ажиллаж байсан олон зохиолч бий л дээ. Яруу найрагч Доржпалам гуай дипломат алба хашиж байсан юм билээ. Бас Д.Маам дипломат албанд зүтгэж явсан удаатай.
-Гэхдээ тэд яг элчин сайдаар бол ажиллаж байгаагүй байхаа?
-Тийм л дээ. Зүгээр дипломат алба хашиж байсан гэдэг утгаар би хэлж байна. Яг мэргэжлийн сэтгүүлчдээс энэ томилолт анхных нь байж магадгүй ээ.
-Ер нь та Польшийг хэр мэдэх вэ?
-Их сонин. Сая би Улаанбаатарт суугаа Польшийн Элчин сайд, ноён Дембиницкитэй уулзлаа. Тэгээд ярьж хөөрч суутал надаас яг наад асуултыг чинь асуусан л даа. Би Польшийг их муу мэддэг хүний нэг. Алба ажил хашиж ард түмнийхээ буянаар бишгүй явжээ. Европоор нилээн явж, бас Азиар. Ялангуяа Азийг бол бараг гүйцээсэн байна лээ. Ажил төрөл л тэгж таарч байж дээ. Европийн хувьд Софид очсон. Берлинд, Прагад, Венад очсон байхад Варшавт очоогүй байгаа юм. Польшийн хилийн дээсийг би анх удаа алхах гэж байна. Ер нь бол Польшийн урлаг, утга зохиол, түүх соёлоос нь мэднэ л дээ. Польшоос төрөн гарсан нэртэй зүтгэлтнүүд, одуудыг та бид бүгдээрээ л мэддэг шүү дээ. Ижил зовлон жаргал туулсан орнууд юм чинь. Социализмын үед ч хамт явж байсан. Социализмаас капитиализмд шилжих шилжилтийн үед ч хамтдаа л явсан. Одоо ч хамт явж байна. Польш, Монгол хоёр улс эртний уламжлалт найрсаг харилцаатай орнууд. Яг Польшийн сэтгүүлчидтэй хамт сурч байсан уу гэвэл миний хувьд үгүй. МГУ-д намайг сурч байхад олон орны оюутнууд сурч байсан. Яагаад ч юм польш оюутан байгаагүй. Нийгмийн ухааны академид сурч байхад тэнд Польшийн хүмүүс эрдмийн зэрэг хамгаалдаг байсан. Яг сэтгүүл зүйн салбарт бас тааралдаагүй өнгөрсөн. Тийм учраас би цоо шинэ ертөнцөд хөл тавьж байна гэсэн үг.
-Ингээд та хүний газар дипломатчийн цэмцгэр алба хашин суух боллоо. Гэхдээ та сэтгүүлч, уран бүтээлч хүн. Ганзага хоосон буцаж ирэхгүй байх. Юу хийхээр төлөвлөж байна?
-Гадаад хэргийн Яаман дээр 45 хоног дадлага хийлээ. Олон зүйл олж уншлаа. Польш,Монголын хооронд дипломат харилцаа үүсч хөгжсөнөөс хойшхи үеийн бүхий л баримт бичгүүдийг уншиж судаллаа.Ийм ч үүрэгтэй байдаг. Ганц манайд биш, бүх улсад ийм байдаг. Би Монголоос Польш руу явж байгаа 15 дахь Элчин сайд юм байна лээ. Өмнөх Элчин сайдуудын нэрсийг харсан чинь Монголын дандаа аварга том дипломатчид байсан. Энэ хариуцлагатай албыг хашуулахаар шийдвэрлэсэн явдал бол Монгол,Польшийн хооронд тогтсон уламжлалт найрсаг харилцааг улам бататган хөгжүүл гэж Монгол Улсын төрөөс өгч байгаа даалгавар гэж би хүлээж авч байна. Сая Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Багабанди надад Итгэмжлэх жуух бичиг гардуулахдаа ч энэ үүргийг чухалчлан хэлж сануулсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өгсөн үүрэг даалгавар миний үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл болно. Миний тэр газар очоод явуулах үндсэн үйл ажиллагаа энэ. Гэвч би мэргэжлийн сэтгүүлч хүн юм болохоор, уран зохиолч хүн юм болохоор өөрийн мэргэжлийг хаяна гэж огтхон ч байхгүй.
Сүүлчийн томилолтоор МОНЦАМЭ-д хоёр жил хагас хэртээ ажиллаа. Би чинь МОНЦАМЭ-д дөрвөн удаа ирж ажилласан хүн байгаа юм. Нэг яваад л нэг ирээд л байдаг. Энэ хооронд Монголын сэтгүүл зүйн талаар, ялангуяа Монголын сэтгүүл зүйд Үндэсний мэдээллийн агентлагийн эзлэх байр суурь, түүний өнөөдөр, өчигдрийн байдал, хэтийн төлөвийн асуудлаар нэлээд зүйлийг судалж тодотгох гэж оролдсон. 1990 оноос хойш битүүхэндээ шинжлэх ухааны докторын ажил хийх санаатай нэлээд ноцолдлоо. Тун дөхөж явсан боловч үүндээ ямар нэгэн хэмжээгээр цэг хатгачихлаа. Гэхдээ энэ ажил цаашид үргэлжлэх байх гэж найдаж байна. Польшоос бол би Ш.Цэрэнпил сэтгүүлчийн өдөж, хатгаж «Өдрийн сонин»-д бичсэнчлэн ямар ч байсан номтой ирнэ. Японд нэг удаа бүтэн сар явж байсан. Олон орны сэтгүүлчидтэй уулзаж байсан. Сайн сайн лекцүүд сонсож байлаа. Үр дүнд нь Японы тухай замын тэмдэглэлийн ном гарсан. Оюутнууд уншдаг л юм. Туркад бас хагас сар сургалт хийсэн. Турк, Монгол хоёр чинь өнө эртний нэг нутаг дэвсгэрт овог аймаг болж аж төрж явсан улсууд. Бүр чулуун хөшөөгөөрөө хүртэл холбогдсон сонин ард түмэн. Тэр тухай нэг тэмдэглэлийн ном бичсэн. Польшийн гайхамшигтай сонин ард түмний дотор гурван жил аж төрчихөөд номгүй хоосон буцаж ирвэл та бүхэн намайг үл ойлгоно. Би өөрийгөө ч үл ойлгоно. Тийм учраас би Польшийн ард түмний тухай нийтлэлийн номтой ирнэ. Гэхдээ одоо яг тийм сэдэвтэй ном гэж хэлж амлахад арай эрт байна.Бас зарим нэг хүмүүс «Өө энэ Баасансүрэн чинь ном л бичих гэж явж байгаа юм байна» гэж ойлгох ч юм билүү. / инээв/
-Сэтгүүлчийн тухай муу мэдээ сонсох үедээ таны зүрх сэтгэл уй гунигт автдаг уу? Хэдийгээр та улс төрийн карер хөөн одож байгаа ч энэ ертөнц таных шүү дээ?
-Их сонин асуулт байна. Мэргэжлийн сэтгүүлч хүн учраас сэтгүүлчдийн тухай сайн муу яриа хөөрөө, үг үсэг бүхэн миний зүрх сэтгэл дундуур зүсч урсан өнгөрдөг. Өглөө ирээд сонинуудаа уншиж байгаад «Ямар сайхан сэтгүүлч гараад ирэв ээ. Хаанаас гараад ирэв ээ. Ямар сайхан авьяас вэ» гэж баярлаж хөөрнө. Олиггүй санаа ханхалсан, бохир бичлэг уншаад «Манай сэтгүүл зүйг ямар муухай булингартуулж, яасан муухай буртаглаж байна аа» гэж сэтгэлээ шимшрүүлж суудаг. Өнгөрснийг нэхэн санагалзлаа гэж битгий бодоорой. Наяад оны дундуур, ялангуяа Монголд өөрчлөн байгуулалт, шинэчлэлийг анх сэдэж байх үед сэтгүүлчид шиг нэр хүндтэй хүн энэ Монголын нийгэмд чинь байгаагүй юм шүү. Энэ бол бодит үнэн. Түүхэн үнэн юм. Монголын ард түмэн, Монголын уншигчид, юм мэддэг бүх хүн сэтгүүлчдийг тойрон ханарч байсан үе бий юм шүү. Би өөрөө үүний амьд гэрчийн нэг. Сэтгүүлчдийн үгэнд итгэдэг, үг ёстой сум, бөмбөг мэт тусдаг байлаа. Сэтгүүлчээр шүүмжлүүлсэн байгууллагыг зад авдаг, удирдлагыг нь сольдог ийм үе байсан. Монголын анхны парламент, анхны бага хуралд олон сэтгүүлч сонгогдсон нь цаанаа бас ийм учиртай юм шүү. Телевизийн сэтгүүлч, сонины сэтгүүлчид чинь бараг 100 хувь гэхэд хаашаа юм ард нийтийн 70-80 хувийн санал авч гарч ирж байсан юм шүү дээ. Сэтгүүлчдэд тэгж их итгэдэг байсан үе манай түүхэнд бас байсан юм аа.
-Өмнөх нийгмийн үед сэтгүүлчдийн нэр хүнд ямар их өндөр байсан тухай та ярилаа. Харин ч тэр үед сэтгүүлчид үзэл суртлын жинхэнэ зэвсэг болж байсан юм биш үү?
-Сэтгүүлч гэдэг энэ мэргэжил чинь хүн төрлөхтний анхны ууган мэргэжлүүдийн нэг. Нийгэм үүсэхэд, хүн үүсэхэд, үг яриа үүсэхэд л сэтгүүл зүйн элементүүд хамт үүссэн байгаа юм. Сэтгүүл зүйн түүхийн бүх үеийг авч үзэхэд сэтгүүлчид бол ямагт нийгэмд үйлчилж ирсэн. Нийгмийн түүх болж явсан. Нийгмийн сэтгүүлч байсаар ирсэн. Энэ бол бас бодит үнэн нь. Одоо ч тийм байна. Нийгэм байхад сэтгүүл зүй байна. Энэ бол нийгмийн шинжлэх ухаан. Сэтгүүлчид хэзээ ямагт нийгэмд үйлчилнэ. Өөрөөр хэлбэл ард түмэнд гэдэг юм уу, эсвэл тодорхой бүлэгт үйлчилж л таарна. Энэ утгаараа бол үзэл суртлын зэвсэг болж байсан гэвэл үнэн. Болж байсан. Өнөөдөр ч мөн адил болж л байгаа шүү дээ. Үүнийг та бид олж харахгүй байна гэвэл худлаа л биз дээ. Яахав хэсэг сэтгүүлчид чөлөөт сэтгүүлчдийн бүлэг үүсгээд, тийм ойлголт нийгэмд бий болгоод ажиллаж л байна. Тэр бол хараат байдлаас зугтах гэсэн арга мөн л дөө. Үүнийг дагаад дөрөв дэх засаглалыг тогтоох гэсэн оролдлого, түүн рүү чиглэсэн урсгал үүсдэг үү гэвэл үүсдэг. Өнөөдрийн монголын нийгмийн сэтгүүл зүйг харсан ч үзэл суртал /арай ахадсан нэр ч юм уу даа/ авч яваа юу гэвэл авч яваа л байхгүй юу.
-Социализмийн үед хот хөдөөгүй сэтгүүлчдээ буудлынхаа «люкс» өрөөнд залдаг, хүндэлдэг, бас айж эмээж сүрддэг байж. Тэгвэл одоо байдал өөрчлөгдсөн. Сэтгүүлчид нохой шиг хөөгддөг боллоо. Жирийн нэг «муу» албан тушаалтны амнаас үг тосч, үүдэнд нь хэдэн цагаар хүлээдэг болсон. Бичсэн зүйлээсээ болж цагдаа, шүүх, элдвийн бүлэглэлүүдэд дарамтлуулдаг болсон. Уучлаарай, та над шиг диктофон, зургийн аппаратаа цүнхлээд фронт дээр ажиллаагүй их удсан байх. Тэгээд төсөөрч холдсон байж магадгүй юм.
-Магадгүй ээ, гэхдээ би мэдэрч байна. Уучлаарай, тэр нэр хүндээ бид өөрсдөө алдсан юм шүү дээ. Үүнийгээ мэдэж байгаа биз?
-Тийм гэж үү?
-Тэр алдааг сэтгүүлчид хамгаас түрүүнд өөрсдөөсөө эрж хайх ёстой. Би харин ч өөр хүнд хэлж байгаагүй юм шүү. Жаахан хатуу санагдаж байж магадгүй. Гэхдээ энэ үнэн. /Тэр энэ үгийг нь хэн нэгэн хүн сонсчихож байгаа юм шиг ширээндээ наалдан тонгойж ирээд амандаа зөөлөн шивнэж хэлэв. Эргэн тойрон чимээгүй. Гадны хүн байхгүй. Ердөө л хоёр сэтгүүлч өөд өөдөөсөө хараад сууж байв. Гэхдээ түүний ийн нууцалж ирэн аминчлах нь нэг л уяралтай өөриймсөг. Бас гашуувтар санагдаад байлаа/ Бид нар худлаа хэлж эхэлсэн. Хүний захиалгаар ажиллаж эхэлсэн байхгүй юү. Өөрөөр хэлбэл манай сэтгүүл зүйн гал тогоо ерээд оны дундуур тодорхой хүчин зүйлүүдийн улмаас бузартаж булингартсан юм. Үүнийг би сэтгүүлч хүний хувьд, хичнээн гашуун байлаа ч хэлэх ёстой. Ийм сэдвийг Ц.Дашдондов сэтгүүлч л хааяа хөнддөг байсан. Өөр ганц нэгхэн хүн хэлдэг. Тэгэхдээ их ховор. Хуучин манайд 1000-аад сэтгүүлчид ажилладаг байлаа.
-Одоо?
-Одоо 2000-аад сэтгүүлч ажиллаж байна.
-Сэтгүүл зүй булингартсан гэж та хэллээ. Чухам ямар хүчин зүйлүүдийн улмаас тэр вэ?
-Тэр булингар яагаад үүссэн бэ гэж үү? Манай гал тогоонд мэргэжлийн бус хүмүүс орж ирсэнтэй холбоотой юм. Мэргэжлийн их, дээд сургуулийг дүүргэсэн, үүргээ сайн мэддэг, мэргэжлийн ёс зүйгээ мэддэг жинхэнэ сэтгүүлчид бол энэ шинжлэх ухаандаа хайртай, үнэнч хүмүүс байдаг. Гэтэл зах зээлийн үед энэ талаар огт дөргүй, хөндлөнгийн, гадны хүмүүс манай салбар луу, сэтгүүл зүйн арми руу хөл тавин түрж орж ирсэн. Зоригтой орж ирсэн. Бизнес хийх гэж орж ирсэн. Тийм хүмүүс, ийм мэргэжлийн бусчууд «наук»-аа мэддэггүй. Мэддэггүй учраас хайрладаггүй. Хайр найргүй ханддаг. Хөндлөн гулдгүй шогшдог. Тийм улсуудаас чинь ямар ч алхам гардаг байхгүй юу. Гэхдээ тэдний дотроос цөөхөн хүн арга эвээ олоод «энэ салбар чинь ийм хуультай юм байна. Ийм зарчимтай юм байна» гэж ухаарч мэдрээд бидний эгнээнд орж сэтгүүлч болчхоод явж буй нь бас бий. Зуун хувь үгүйсгэхгүй. Өөрөө түрүү хэлсэн шүү дээ. Сэтгүүл зүй чинь үзэл суртлын зэвсэг болж байсан юм бишүү гэж. Тэгвэл өнөөдөр сэтгүүл зүй мөнгө олох хэрэгсэл болж байна шүү дээ. Бид ингэж алхам алхмаар нэр хүндээ унагаж эхэлсэн. Гэхдээ би бүх сэтгүүлчдийг хамруулж байгаа юм биш шүү. Тодорхой хэсэг нь унагаснаас болоод ийм нэр хаяг зүүж байна. Уншигчдын заримынх нь итгэл алдарч эхэлсэн. Одоо сэтгүүлчдийн нэр хүнд сайн байна уу гэж асуувал «сайн» гэж хэлж чадахгүй. Сэтгүүлчдэд итгэдэг олон түмний итгэл байгаа юу гэвэл би бас «байгаа» гэж хэлж чадахгүй нь. Гэхдээ өнөө үе маань шилжилтийн тодорхой үе байх болов уу. Яваа яваандаа сэтгүүлчдийн нэр хүнд өснө. Нийгэмд эдэн шиг хэрэгтэй хүн байдаггүй юм байна. Энэ ардчиллыг, энэ эрх чөлөөг, энэ эх оронч үзлийг, энэ шинэчлэлийг чинь хэрэгжүүлэхэд, бий болгоход, тогтворжуулахад, хөгжүүлэхэд сэтгүүлчид шиг хэрэгтэй хүмүүс байхгүй юм байна гэж ард түмэн эргээд ойлгох цаг ирнэ гэж би бодож байна. Сэтгүүлчдийн нэр хүнд эргээд өндөрт гарна гэдэгт итгэж байна. Гэхдээ энэ сэргэлт чөлөөт сэтгүүлчид гэдэг утгаараа илрэлээ олж тодрон гарах болов уу даа.
-Тэгээд ерэн оны тэр гэнэт дэлдсэн эрх чөлөөний харанганаас хойш сэтгүүл зүйд ямар нэгэн дэвшил, ахиц гараагүй хэрэг үү?
-Бид чинь хоёр нийгмийн үед хоёуланд нь амьдарсан хүмүүс учраас магадгүй өнгөрсөн нийгмийн үлдэц илүү их шингээстэй байж ч болох юм. Бүх юм хүлээстэй байна. Энэ хүлээсийг л тас татаад хаячихвал утга зохиол ч мандана. Яруу найраг ч улам сайхан болно. Кино ч улам гоё болно. За тэгээд сэтгүүл зүй ч мандана гэж ойлгож хүлээж байсан хүмүүс зөндөө л дөө. Бид ч ямар нэг хэмжээгээр тэгж л бодож явсан байх. Гэтэл тэр сайхан үе хүрч ирээд 12 жил болж байна. Харамсалтай нь «Цогт тайж» шиг кино гарахгүй байна. «Мандухай цэцэн хатан» шиг кино төрөхгүй л байна шүү дээ. «Цаг төрийн үймээн», «Тунгалаг тамир» шиг роман бас төдийлөн олон гарахгүй л байна. Ер нь гарахгүй нь л дээ. Магадгүй нөгөө 80-аад оны сүүлч, ерээд оны эхээр бичиж байсан Ш.Цэен-Ойдовын байгаль хамгаалах, Г.Жамцын байгаль хамгаалах, Ц.Балдоржийн байгаль хамгаалах сэдэв ч байдаг юм уу, аль эсвэл Ш.Цэрэнпилийн бичиж байсан шиг хөргүүд олон гарч байна уу гэвэл, алга л байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр зэрэг гол нь тэр хүлээснээс суллагдсан гэдэгтээ байна уу, үгүй юү гэдэг дээр би бас эргэлзээд, хааяа зарим нэг хүмүүстэй тааралдаад ярьж хөөрч л байдаг юм. Тэрэндээ гол нь биш байхаа. Өөр учир начир байгаа болов уу.
-Тэгвэл цаг хугацааны үнэлэмж хаачих болж байна аа?
-Гэхдээ би дэвшил огт гараагүй гэж хэлээгүй. Үнэхээр сэтгэлгээний эрх чөлөө бий болно гэдэг чинь агуу их том зүйл, олдошгүй ховорхон үнэт зүйл шүү дээ. Ерөөсөө Монголд шинэ нийгэм бий болсны хамгийн гол нь сэтгэлгээнд гарсан эрх чөлөө мөн шүү. Чөлөөтэй сэтгэх, чөлөөтэй хэлэх, чөлөөтэй амьдрах, айж эмээхгүй үзэл бодлоо илэрхийлэх, түүний дотор сэтгүүлчид үгээ чөлөөтэй хэлнэ гэдэг бол гайхамшигтай, үнэхээр 100 жилд магадгүй ганц удаа олддог, тэгээд цаашаа хөгждөг тийм эрх чөлөө байж тун болзошгүй. Гэхдээ энэ агуу эрх чөлөөг их үнэнч, болгоомжтой, хүнлэг сайхнаар эдлэх ёстой. Их зөв авч явах ёстой.
-Гэвч эрх чөлөөний гай гамшиг тоо томшгүй. Заримдаа залхах юм. Зарим маань сэтгэн бичих, хэлэх эрх чөлөөгөө авсны дараа үзгээ ялааны алуур гэж андуурсан. Түүгээрээ эрх мэдэлтнүүдийг, илүү явж байгаагаа, их тод гялалзаад байгаагаа цохиж алж болно гэж хадуурсан.
-АНУ-ын сэтгүүл зүйн багш нарын лекц, бичсэн ном судлалыг үзэхэд, Японы сэтгүүл зүйн практикийг судлахад, өнөөдрийн Монгол Улсын Их Сургуульд зааж байгаа сэтгүүл зүйн ангийн программыг харахад их ойролцоо л доо. Тэндээс санаа авсан нь ойлгомжтой. Оросын сэтгүүл зүйгээс авсан юм ч багагүй бий. АНУ-ын сэтгүүл зүйгээс гол онол, арга зүйгээ авч байгаа. Гэхдээ энэ бүхнээс үзэхэд бүх улс оронд, тэдгээрийн хэвлэл мэдээллийн газруудад сэтгүүл зүйн үндсэн зургаан зарчим үйлчилж байгаа нь мэдрэгддэг юм. Та мэдэх байлгүй дээ. Энэ маань бидний, нийт сэтгүүлчдийн үйл ажиллагаандаа баримталж байх ёстой луужин юм шүү дээ. Тэр зургаан зарчмаас үндэслэж сэтгүүл зүйн үндсэн долоон үүрэг гарч ирдэг. Мэдээллийн аль ч салбарт ажиллаж байгаа сэтгүүлч хүн тэр долоон үүргийг заавал биелүүлж байх ёстой. Энэ зургаан зарчим, долоон үүргээс маань бидний ёс зүй үүдэн гарч ирж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүлч хүн зөвхөн үнэнийг хэлэх ёстой ч гэдэг юм уу. Ил тод байх ёстой гэдэг ч юм уу. Ёс зүй гэдэг маань цоо шинэ, огт өөр зүйл биш л дээ.
-Мэдээллийн ертөнцийн нөлөө бүхий хүнтэй уулзсаных хэдхэн хоногийн өмнө Төв талбайд болсон баривчлагааны тухай асуулгүй орхиж чадахгүй нь. Тэр баривчилгаа шөнөөр явагдсан. Үүргээ биелүүлж явсан сэтгүүлчдийг баривчилсан. Хүмүүсийг бороохойдож, зодож хорих байр руу ачсан. Тэнд үндсэндээ цагдаа «харигслал» явуулсан. Та үүнийг мэдээд ичив үү. Эсвэл танд энэ сэдвийг хөндөх «онцгүй» байна уу?
-Би тэр болсон явдлын тухай зөвхөн хэвлэлээс л уншиж мэдлээ. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ц.Нямдоржийн ярилцлагыг сониноос уншлаа. Ийм юм болсон эсэхэд би жаахан итгэж ядаж л байна. Аль нэг нь хэтрүүлж мэдээлээгүй биз?
-Та сэтгүүлч Уянгын амжиж бичсэн дүрс бичлэгүүдийг үзээгүй юмаа даа?
- Би тийм сурвалжлага үзээгүй л дээ. Тэнд ажиллаж байсан сэтгүүлчид маань «Би Өдрийн сонины сурвалжлагч байна», «Би Өнөөдөр сонины хүн байна аа» гээд зогсож байхад цагдаа нар шууд ачаад явчихгүй л байсан болов уу. Гэтэл яагаад тийм болсныг би ойлгохгүй л байна. Би итгэж ядаж байна. Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэл мэдэгдэл гаргасан байна лээ. Би уншсан. Үнэхээр тийм явдал болсон бол сэтгүүлчдийн байгууллага мэдэгдэл гаргалгүй яахав. Би Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн гүйцэтгэх хорооны гишүүний нэг л дээ. Надтай уг мэдэгдлийг гаргахын өмнө зөвлөөгүй, яриагүй. Би сонины мэдээ уншаад МСНЭ-ийн Гүйцэтгэх хорооны өөр нэг гишүүн рүү утасдаж асуусан. Пүрэвдаш руу ярьсан л даа. Бас л тэр гишүүнтэйгээ төдийлөн зөвлөлдөж ярилцаагүй юм байна лээ. Бодвол дийлэнх олонхи нь хуралдаж ярилцаад гаргаа байлгүй дээ. Ганц Д.Цэнджав яалаа гэж бие дааж гаргав гэж. Тэгвэл өнөөх ардчилал маань байхгүй болно биз дээ.
Сэтгүүлчдийг хүчний байгууллагынхан мэдсэн ч, мэдээгүй ч саатуулна гэдэг тусгүй. Ер нь аль ч улс орны төр, засаг сэтгүүлчдээр нэг их оролдохын хэрэг байхгүй. Үүнийг би мэргэжлийн хүний хувьд зөвлөх байна.
-Уучлаарай, ноён Баасансүрэн. Таны үг дэд сайд Ц.Мөнх-Оргилын хэлсэн «Духан дээрээ сэтгүүлч гээд биччихсэн байсан бол юу гэж баривчлах юм бэ» гэсэн сонин үгтэй ойролцоо сонсогдлоо. Бас манай нэг эмэгтэй сэтгүүлч хоригдож байгаа. Энэ талаар та байр сууриа илэрхийлээгүй санагдана. Хэрэв танд садаатай гэж үзвэл бид энэ яриаг орхиж ч болно.
-Сэтгүүлч хүн хоригдоно гэдэг бол сэтгүүлчдийн хувьд ямар сайн байх юм бэ. Муу л хэрэг шүү дээ. Сэтгүүлчдийг хорьж байгаа нийгэм ч гэсэн ямар ардчилалтай орон болохоо гадаадад харуулж л байгаа хэрэг гэж олон хүн үзнэ шүү дээ. Ялангуяа гадна талдаа. Ханддолгорыг тийм байдалд орсон явдалд би мэргэжил нэгт сэтгүүлчийн хувьд харамсаж байна. Хуулийн байгууллага яг өнөөдөр хэрэгжиж байгаа тэр хуулиа барьсан байх гэдэгт би бас итгэж байна. Яагаад гэвэл бүх юм хууль эрх, ёс зүй, ном дүрмийн дагуу л хийгдэх ёстой. Шүүх гэдэг чинь хэнээс ч хараат бус зөвхөн өөрийнхөө хууль дүрмэнд л захирагддаг ёстой гэсэн биз дээ. Бүх хүн шүүхийн өмнө адил тэгш гэдэг биз дээ? Гэхдээ би Ханддолгорыг нэг юман дээр огт өмөөрөхгүй. Монгол Улсад ДОХ-ын тухай тусгайлсан хууль бий. Ерөөсөө ийм хууль соёлтой бүх улс оронд байдаг. Хэнийг ч ямар ч өвчтэй байсан, түүнийг нь зарлан тунхаглаж болдоггүй. Тэр тусмаа ДОХ өвчтэй хүнийг. Бичиж байгаа сэтгүүлч нь Ганчимэг ч байна уу, сонины эрхлэгч ч байна уу тэр огт хамаагүй. Хамаг учир нь ингэж болохгүйд байгаа юм. Баасансүрэн хавдар туссан байж болно. Түүнийг нь ийм хавдартай гэнээ гэж олон нийтэд хэн ч зарлах эрхгүй. Дамба дэлдгэр чихтэй байж болно. Түүнийг дэлдгэр чихтэй гэж сэтгүүлч хүн шоолж бичиж болохгүй. Энэ бол нөгөө бид хоёрын түрүү зөндөө ярьсан мэргэжлийн ёс зүйгээ алдаж байгаагийн том жишээ.
-ДОХ-ын аюулд хүн төрөлхтөн нэрвэгдсэн. Нийгэмд сэрэмжлүүлэх үүднээс л бичсэн зүйл шүү дээ?
-Үгүй ээ, Ганчимэгээ түүнийг чинь арай өөрөөр бичиж болно шүү дээ. Дорж ДОХ-ын халдвар авсан байж болзошгүйг олж мэдсэн юм бол заавал Доржийн нэрийг зарлаад яах юм бэ. Балдан болгож нэрийг нь өөрчлөөд бичиж болно шүү дээ. Ханддолгор бол мэргэжлийн сэтгүүлч хүний хувьд байж болшгүй алдаа гаргасан. Бусдаас илүү эрх чөлөөг бид эдлэх ёсгүй юм шүү. Харин илүү үүрэг хариуцлага хүлээнэ. Бид гоомой алдаа хийж бусдын идэш болж огт болохгүй. Чи залуу сэтгүүлч. Би чамд сургамж болох үүднээс нэг жишээ ярьж өгье л дөө. «Улаан од» гэдэг сонин байсныг мэдэх үү?
-Мэднээ.
-Тэр сонины нэг залуу сэтгүүлч тухайн үедээ «Ногоон Бадарч» гэж бодит хүний тухай бичсэн юм л даа. Увс нутгийн хүн. Нэгдлийн дарга байлуу, яалаа. Тэр нь ногоон нүдтэй хүн юм байна л даа. Улсууд ногоон Бадарч л гээд ярьж хэлээд хэвшчихсэн хэрэг. Тэр нь яваандаа хоч нь болчихсон. Түүнийг өнөөх сэтгүүлч олж сонсоод олзуурхаад тэр чигээр нь биччихжээ. Бас нэг шог хошин дууны дөрвөн мөр шүлэг нэмж оруулаад шүү. Нөгөө хүн нь гомдоод, бөөн зарга үүслээ. Цэргийн ч сониныг хэлэх үү, хууль ч чанга байсан цаг үе. Тэр залууг шийтгэх болов оо. Би тэр үед Сэтгүүлчдийн холбооны орлогч дарга байсан. Манайд ёс зүйн зөвлөл гэж ажиллаж байсан юм. Одоо энэ шүүмжлэгч Бажуудайн Ганбат толгойлдог. Бид тэр залуу сэтгүүлчээ авч үлдэхийн тулд ажиллаа. Ёс зүйн дүгнэлт энэ тэр гаргаад л хамгаалж гарлаа. Тогтохжаргал гэж манай хуулийн зөвлөх байсан юм. Тэр үед эмнэлэгт хэвтэж байсан. Би машин явуулж, эмнэлгийн халаадтай нь дуудаж гаргаад шүүхийн танхимд авчирч өмгөөлүүлж байлаа даа. Тэгээд л залуу сэтгүүлчээ өмгөөлж хамгаалаад ял шийтгэлгүй авч гарч чадаж байлаа.
-Тэр сэтгүүлч ямар их баярласан бол. Сэтгэл хөдөлгөмөөр гоё дурсамж байна.
-Тиймээ, сайхан дурсамж. Тэр залуу маань дараа нь нэр хүндтэй сэтгүүлч болсон. Гадаадын өндөр нэр хүндтэй шагнал хүртэл хүртсэн. «Монгол дээвэргүй шорон» энэ тэр гээд л олон сайхан нийтлэл бичсэн л дээ. Тэр дотроо намайг Японыг олж харж чадсангүй гээд л баахан муулж бичсэн дээ / инээв/
-Таныг уу даа?
-Тиймээ, намайг. Та гайхах хэрэггүй.Тэр ёс зүйгүй сэтгүүлч үү гэвэл ёс зүйгүй сэтгүүлч. Тэр хүнлэг биш хүн үү гэвэл, хүнлэг биш хүн. Нас чинь залуу байна. Энэ хорвоод их юм үзнэ дээ дүү минь. Чамд сургамж болог гэж л энэ дурсамжийг ярилаа. Одоо тэгээд л тэр маань намайгаа араас баахан муулах байх даа. Уг нь би өөрт нь хэрэгтэй, санаа авч болох, нөхөр ёсны үг хэлж байгаа хэрэг шүү дээ.
-Сонин юм. Гэхдээ хүнлэг байх тухай шаардлага сэтгүүл зүйд заавал зарчим болж тавигдах ёсгүй гэж би бодож байна. Тэр бол хувь хүний цээжин цаана л байх чанар. Тухайлбал би дотроо байгаа хандлагаа аль болох дарах гэж эрмэлздэг. Итгээд, үнэмшээд, өрөвдөөд автаад байгаагаа шүү дээ. Хүмүүс надад худлаа л яриад байх шиг санагдах болсон.
-Тийм бишээ. Хүнлэг энэрэнгүй байх зарчим бол сэтгүүл зүйн хамгийн гол зарчмын нэг. Хүн бол өөрөө эрдэнэ юм. Ерөөсөө хүн болно гэдэг чинь гайхамшигтай том, ёстой Бурханы дээд зэргийн аврал байхгүй юу. Олдошгүй том хувь тохиол. Ганчимэг нэг л удаа хүн болно. Баасансүрэн нэг л удаа хүн болно. Ганцхан удаа олж төрөх тэр хувь заяаг хүнлэг бусаар яаж туулах вэ. Ёстой алдас болох байлгүй.
-Өрөвдөж , үнэмшиж бичлээ гэж их шүүмжлүүлж байлаа. Одоо бол «бүх юм хоёр, бүр түүнээс ч илүү олон талтай шүү» гэж сэтгэлдээ гүнзгий сийлсэн.
-Сэтгүүлч хүн хүнлэг бөгөөд энэрэнгүй байх ёстой. Хүнлэг бөгөөд энэрэнгүй шүү. Үүнийг хэзээ ч битгий март. Үүнээс болж хохирно гэж байхгүй.
-Та МАХН-ын гишүүн. Тэдний алдаа мадаг илт харагдах үед өөрийгөө яаж тайвшруулдаг вэ?
-/инээв/ Тиймээ, би энэ намын гишүүн. «Үнэн» сонинд байхдаа элссэн. Бүр оюутан байхдаа элсэхийг хүсч өргөдөл гаргаж байсан. Гэвч намайг намд элсүүлэхийг хүсэхгүй, саад болж байсан хүмүүс бас бий. Тэд энэ намынх. Гэвч өнөөдөр ихэнх нь алга болжээ. Өөр намд цөөнгүй нь элсээд нүүр буруулжээ. Миний хувьд МАХН-аас гараагүй, урваагүй, шарваагүй. Гэхдээ намынхаа бодлого зарим талаар алдаатай байх үед би харин ил тод шүүмжилж тэмцэж явсан хүн. Үүнээсээ болж муу нэр зүүж, зарим хүнд буруугаар ойлгогдож явсан үе ч бий.
Би яах аргагүй энэ нийгмийн бүтээгдэхүүн учраас энэ нийгэмтэй хамт л миний үзэл санаа төлөвшиж, үлдэж, бас өөрчлөгдөж шинэчлэгдэж явсан байх. Жишээлбэл би малчны хүүхэд. Би бол малчин хүнийг хайрлах ёстой гэсэн үзлээр багаасаа хүмүүжчихсэн хүн. Тийм учраас манай нам ажилчин, малчны эрх ашгийг хамгаална гэхээр чинь зөв л гэж бодохоос яадаг юм бэ. Хүн амын ихэнх нь тэд юм чинь, ядууг нь баян болгоё, дундыг нь илүү өөдтэй болгоё гэж л явсан хэрэг шүү дээ. Тэр битгий хэл бид чинь коммунист гэдэг үгийг арван жилийн өмнө шал өөр утгаар ойлгож явлаа шүү дээ. Гэтэл олон улсын түвшинд коммунист гэдэг үгийг бараг фашист гэсэн утгаар ойлгож байсан юм билээ. Харин бид чинь сайн сайхан гэдэг утгаар л ойлгож байсан байхгүй юу. Биднийг тийм итгэл үнэмшилтэй явсны минь төлөө өнөөдөр буруушааж болохгүй биз дээ. Ерээд оны эхэн үед би МАХН-ын дотор ажилчны жигүүрийг байгуулалцаж байлаа. УИХ-ын гишүүн асан Баянжаргал бид хэд санал санаачилга гаргаж явлаа. Үүний өмнө нь Монголын Ажилчдын Нэгдсэн Холбоо гэж хүчирхэг байгууллага байсан юм. Тэнд би орж явж байсан уу гэвэл, орж явж л байсан байхгүй юу. Дараа нь би ажилчдын дундуур, үйлдвэр заводоор баахан явлаа. Гэтэл сүүл сүүл рүүгээ миний үзэл бодол 180 градус эргэсэн. Ажилчин хүн гэдэг чинь их сонин юм билээ.
-Өөрийг тань Ажилчны нам байгуулах гэж оролдсон гэдэг байхаа?
-Үүнийг маань зарим хүн намайг ажилчны нам байгуулсан гэж ярьдаг юм. Би ямар ч нам байгуулаагүй. Харин МАХН доторх анхны хоёр жигүүрийн нэгийг байгуулалцсан нь үнэн юмаа. Долоо шархдаагүй чоныг ямар чоно гэх вэ, долоон намын батлах өвөртлөөгүй эрийг ямар эр гэх вэ гэж хүртэл өнөөдөр хошигнон ярилцдаг болжээ. Надад өөр ямар ч намын батлах байхгүй шүү./инээв/
-Намын шинэчлэл гэж танайхан их ярьдаг. МАХН-ын шинэчлэл бүрэн хэмжээгээр явагдаж чадсан юм уу. Сөрөг хүчнийхэн «МАХН өнөө л коммунист нам хэвээрээ байна» гэж гайхшран дуу алдаж байна?
-Сөрөг хүчин бол ямар ч үед аль ч улс оронд тийм байдаг. Тэд ердөө л бөмбөгдөх үүрэгтэй. Аль ч улс төрд тийм л байдаг. Бид ч бас сөрөг хүчин байж үзсэн. Сөрөг хүчинд ажиллаж үзлээ. Сая би Сүхбаатарын талбайд болсон жагсаал дундуур яваад сонирхож явтал Улаанхүүтэй таарлаа. Улаанхүү бид хоёр чинь 28 дугаар сургуулийн сурагчид байхгүй юу. Манай хүн сөрөг хүчнийхээ ажлыг хийж явна даа гэж бодоод өнгөрсөн. /инээв/
Сөрөг хүчний ажиллах зарчим ямагт тийм л байдаг байхгүй юу. МАХН шинэчлэгдсэн үү гэвэл, үнэхээр шинэчлэгдсэн шүү. Энэ шинэчлэлийг МАХН-д Намбарын Энхбаяр авчирсан. Би Б.Даш-Ёндон даргыг шилжилтийн хэцүү бэрх үед ачааны хүндийг үүрэлцэж явсан гэдэгт итгэдэг. Тэр хүнийг хүндэтгэдэг. Тэр хүн бол их эрдэм номтой, том хүн.
-Намбарын Энхбаяр шинэчлэлийг аваад иржээ. Гэвч зүгээр л нэг танихгүй залууг Монголыг 70 жил ноёрхсон энэ «ланжгар» нам ямар хаалгаараа оруулчихав аа. Тэр саяхан болтол гойд намтар сэлтгүй, жирийн нэг орчуулагч залуу байсан. Түүнд хаалгыг нь аяархан татахаас эхлээд, эхний шатан дээр хөлөө зөөлөн тавих хүртэл туулж гарсан их зам байх ёстой. Та энэ талаар юу мэдэх вэ. Аль фракцийг түшсэн юм бол?
-Түүний ирснийг жирийн нэг санамсаргүй тохиолдол мэтээр авч үзэх аргагүй. Тийм шүү. Тэр чухал түүхэн цаг үед намд хэрэгтэй мөчид хүчтэйгээр гарч ирсэн юм. Н.Энхбаяр, Ө.Энхтүвшин нарын гарч ирснийг би ердийн л нэг азтай учрал төдийхнөөр тайлбарлаж чадахгүй.
-Нөгөө жигүүрийг нь одоогийн «Үнэн» сонины ерөнхий эрхлэгч Ц.Ганбат байгуулж байлуу?
-Тэгсэн. Тэгэхдээ анхных нь бас бишээ. Уламжлал шинэчлэлийн жигүүрийг бүр өөр улс байгуулсан юм. Бид намаа шинэчлэхийн төлөө л зүтгэж явсан байхгүй юу. Намын шинэчлэлийн тухай хамгийн анхны чангахан яриа 1989 онд «Үнэн» сонины намын үүр дээр болсон юм. Би өөрөө, бас Ц.Балдорж, Ц.Дашдондов нар их шүүмжлэлтэй ярьж байсан. Яахав буруу зөрүү юм байсан байж болно. Гэхдээ засч залруулахын төлөө, шинэчлэхийн төлөө явж байсан нь үнэн юм.Сүүлд 15 эрдэмтэн гэж нэг хэсэг их мандлаа шүү дээ. Тэднээс нэг бус нь манай гэрт ирж, намын шинэчлэлийн талаар санал солилцон ярилцаж л явлаа. Сүүлд зарим нь сайд, дарга нар болцгоосон. Яг тэр үеэр би Японд сарын хугацаагаар явчихсан байсан. Энэ хойгуур их олон зүйл шийдэгдсэн байсан.
-Та Ө. Энхтүвшинг гарч ирсэн гэж үзэж байна уу?
-Бид улс төр ярихгүй гэж тохиролцсон. Сэтгүүл зүйгээ л дагнан ярьж болно биз дээ?
-Та шинэ эрүүгийн хуулинд байгаа сэтгүүлчидтэй холбоотой заалтуудыг өөрчлөх ёстой гэж үзэж байна уу? Бид цагдаагийн хаалгаар шагайх эрхгүй шахам байгаа. Танд нэг зүйл анзаарагдаж байна уу. Одооны цагдаагаас нэг тийм «гаарсан, хэт даварсан» үнэр сэнгэнээд байгааг. Тэд их түрэмгий, балмад болсон юм шигээ?
-Би 1989 онд Японд очиж сар болсон гэж ярьсан даа. Тэгэхэд би японы талд нэг хүсэлт тавьсан юм. Би японы цагдаатай уулзьяа гэдэг хүсэлт тавьсан. Би Монголын сэтгүүлчдээс япон цагдаатай уулзсан анхны хүн юм шүү. Гэхдээ шөнийн цагаар уулзьяа гэдэг хүсэлт тавьсан. Тэгээд яг 24-01 цагийн хооронд ТОКИО-гийн их том дүүргийн цагдаагийн хэлтэс дээр намайг аваачлаа. Тэгэхэд би их сонин зүйлийг олж харсан юм. Японы цагдаа шиг хүмүүстэй, иргэдтэйгээ тийм эелдэг сайхан харьцдаг газар ер нь өөр бий болов уу гэж би бодсон. Гудамжаар явж байсан хүн юмаа гээчихвэл японы цагдаагаас ирж асуудаг. Төөрчихвөл мөн адил ирж асуудаг. Очих газрын замын маршрутаа мэдэхгүй бол цагдаагаас л ирж асууна. Японы цагдаагийн иргэдтэйгээ харьцаж байгаа, хүнд тусалж байгаа нь гайхалтай. Цагдаа шиг хэрэгтэй хүн нийгэмд нь байдаггүй юм билээ. Хүн ардад нь цагдаа шиг итгэлтэй хүн байдаггүй юм байна лээ. Тэд надад «монголын сэтгүүлчтэй уулзах их сайхан байна. Та Японы цагдаагийн мэндийг Монголын цагдаад хүргээрэй» гэж хэлж байсан. Би ирээд нийтлэлдээ түүнийг нь мартаагүй. Номондоо ч оруулсан. Манай цагдаа ийм хэмжээнд хүрч очоосой гэж гэж би ямагт хүсдэг. Цагдаа хүний төлөө л үйлчлэх ёстой. Цагдаа хүнийг зоддоггүй байх ёстой. Хүнийг дарамталдаггүй байх ёстой. Хэрвээ тийм байгаа бол ард түмэн чинь тэдэнд яаж итгэх юм бэ. Гэвч тэдний дотор сайн хүн цөөнгүй байдаг байх л даа.
-Уучлаарай, та шинэ эрүүгийн хуулинд байгаа сэтгүүлчидтэй холбоотой заалтуудыг өөрчлөх ёстой гэж үзэж байна уу?
-Сая шинээр батлагдаад гарч байгаа, дөнгөж хэрэгжиж эхэлж байгаа хууль учраас бас жаахан харах хэрэгтэй байхаа. Харзнах, хүлээхийн муу гэж байхгүй. Тодорхой хугацааны дараа амьдрал аяндаа болж бүтэхгүй байгааг нь шүүрдэж гаргаад шидчихдэг юм. Яарах хэрэггүй. Тэр хуулинд чинь заасан элдэв заалтуудаас гадуур ажиллах өчнөөн боломж сэтгүүлч бидэнд бий шүү дээ. Хүсвэл бид санааныхаа зоргоор эрх чөлөөтэй ажиллаж чадна.
-Бид мэдээлэл олж авах эрх чөлөөгөө эдэлж чадахгүй байна. Үүний төлөө ямар тэмцэл явуулбал үр дүнтэй вэ?
-Хуулиар бидэнд сэтгүүлчид мэдээлэл олж авах эрхтэй, ямар ч эрхтэн дархтан сэтгүүлчдэд мэдээлэл өгөх үүрэгтэй гэж тодорхой зааж өгөх ёстой. Үүнийг бүгдээрээ мэддэг боловч мэдэн будилаад мэдээлэл өгөхийг ч хүсэхгүй, нөгөөх нь ч авч чадахгүй явж байгаа байхгүй юу. Бидэнд мэдээллийн эх сурвалжаа нууцлах, хэлэхгүй байх эрхийг хуульчилж өгөх ёстой. Бид эх сурвалжаа хамгаалж үлдэх, илчлэхгүй байх эрхтэй байх ёстой. Зөвхөн шүүхэд, тухайн асуудал нийгмийн эрх ашигт хохирол учруулсан тохиолдолд зөвхөн шүүгчид итгэмжлэлээр хэлж болно. АНУ-д ч сэтгүүлчдээс шүүх шаардвал мэдээллийн эх сурвалжийг хэлдэг гэсэн. Тийм болохоор манайд ч байхаас өөр арга байхгүй. Түүнээс бусад тохиолдолд Ерөнхийлөгч ч асуусан бид хэлэх ёсгүй. Үүнийг л хуулиндаа баяжуулж тодорхой зааж өгөх хэрэгтэй. Гэхдээ нэг зүйлийг хэлэхэд Улсын нууцад хамаарах тодорхой мэдээллүүд гэж байдгийг мартах учиргүй. Та юу эс андах вэ дээ.
-Та бол манай сэтгүүлчдийн ажлыг шинжлэх ухааны үүднээс судалдаг, задалж тайлбарлаж өгдөг эрдэмтэн хүн. Сэтгүүл зүйн төрөл жанруудын Монгол дахь хөгжил, ололт, зарим төлөөлөгчдийн тухай яривал...
-Их сайхан асуулт байна. Сэтгүүл зүйн төрөл зүйлүүд их олон жилийн өмнөөс хөгжиж ирсэн. Их олон орон гүрэнд адил төстэйгээр хөгжиж, боловсронгуй болж ирсэн ийм зүйл л дээ. Ярилцлага, мэдээ, хөрөг, тэмдэглэл зэрэг нь сэтгүүл зүйн шинжлэх ухаанд байдаг уу гэвэл байдаг. Ярилцлага сайн хийдэг хүн байна. Сайхан хөрөг хийдэг хүн байна. Мэдээ мэдээллийг яах ч аргагүй чамбай хийдэг хүмүүс байна уу гэвэл байна аа. Төрөл зүйлүүд бүгдээрээ байна. Алга болчихоогүй байна. Гэхдээ төрөл зүйлүүд нэг нэгнийгээ баяжуулж, нэг төрөл зүйлийн элемент нөгөө рүүгээ сүлэлдэн орох тийм үйл явц явагдаж байна. Энэ бол ялангуяа сүүлийн үеийн сэтгүүл зүйд гарч байгаа содон үзэгдэл юм. Өөрөөр хэлбэл хатуу онолчлол, хатуу категорт баригдахаа больж байгаа хандлага ажиглагдаж байна л даа. Зарим төрөл зүйл шахагдан арагшаа ухарч байгаа бол зарим төрөл зүйл илэрхий хүчтэй түрэн гарч ирж байгааг би үгүйсгэхгүй. Ялангуяа манай монголын нийгэм дэх сэтгүүл зүйд хоёр төрөл зүйл давамгайлан гарч ирсэн. Энэ бол мэдээ мэдээлэл, ярилцлага хоёр юм. Ийм хоёр төрөл зүйл бүх төрөл зүйлээс тэргүүн эгнээнд гарч ирсэн гэж би судлаач хүний хувьд дүгнэдэг. Энэ нь олон учир шалтгаантай л даа. Зах зээлийн үед зай багтаамж, цаг хугацааны боломж их хомсдсон. Бага талбайд аль болох их мэдээллийг багтаах хэрэгтэй болсон. Үүнээс үүдэж мэдээ мэдээлэл их өндөрт эрчээ аван гарч ирсэн. Ярилцлагын тухайд гэвэл хамгийн их хүнд ойрхон буудаг, массад илүү хүрдэг хэлбэр л дээ. Хүнд их наалдацтай. Тийм учраас ерээд оны эхнээс түрэн гарч ирсэн. Одоо ярилцлага нийтэлдэггүй сонин бараг байхгүй. Ярилцлагагүй дугаар бараг байхгүй болсон. Ярилцлагын төрөл зүйл их чанарлаг байдлаар хөгжиж байгаа гэж би зориуд тэмдэглэж хэлмээр байна. Ярилцлаганаас харилцагч хоёр хүний боловсролын түвшин шууд харагддаг. Ярилцлагаар манайхны зарим нь дагнан мэргэшиж байна. Тухайлбал аль нэг сэтгүүлч малын эмчтэй ярилцахад малын эмчээс дутахгүй тэр салбарыг мэддэг байх шаардлагатай. Тийм нөхцөлд мэтгэлцээний хэлбэр илүү хөгжинө. Цаад хүнээсээ дутуугүй мэдлэгтэй сэтгүүлч харилцагчтайгаа адил зиндаанд ярьж чаддаг байх учиртай. Амархан бичдэг хөнгөн төрөл зүйл ч биш шүү.
-Нэг судлаач сонинд өгсөн ярилцлагандаа «Ярилцлага бол сэтгүүл зүйн гол жанруудын нэг биш. Баруунд бол ток шоу хэлбэрээр хүмүүсийг зугаацуулах маягаар явж байгаа төрөл» гэж хэлсэн. Редакцийн удирдагчид ч «Юун хөрөг, юун тэмдэглэл, тэр чинь устсан. Та мэдээ олж ир. Та зөвхөн баримт л олж ир» гэж шаардах болсон шүү дээ.
-Сэтгүүл зүйн төрөл зүйлүүд нэг нэгэндээ уусан сүлэлдэх процесс явагдаж байна гэж би хэлсэн. Гэхдээ «ярилцлага»-ыг үеэ өнгөрөөсөн. Сэтгүүл зүйн гол жанруудын нэг биш гэж огтхон ч бодохгүй байна. Ямар судлаач тэгж хэлсэн юм бол доо. Би тэр судлаачтай санал нийлэхгүй байна. Харин ч ярилцлага их бүтээлч, хамтын шинж чанартай болж байна гэж хэлмээр байна. Ярилцлага бол нэг талаас тухайн ярилцлагыг авч байгаа сэтгүүлчийн бүтээл. Сэтгүүлч хүн тэр ярилцлагыг чинь хийх гэж өчнөөн их бэлтгэнэ. Тэр хүнийхээ талаар судална. Юм уншиж харна. Баримт цуглуулна гээд өдий төдий хөдөлмөр зарцуулдаг. Тэр бол маш том хөдөлмөр. Нөгөө талаас ярилцлага өгөгчийн бүтээл. Хамтын бүтээл юм шүү. Би бүр ярилцлагыг торгомсог төрөл гэж хэлмээр байна.
-Зугаацуулах үүрэг гэсний тухайд та юу хэлэх вэ?
-Зугаацуулах биш. Зугаацуулах чинь шал өөр зүйл шүү дээ. Манай сэтгүүл зүйн үндсэн долоон үүргийн нэг нь зугаацуулах явдал мөн. Зугаацуулан цэнгүүлэх үүрэг чинь телевизийн хөгжөөнтэй хөтөлбөрүүд, эсвэл сонины «Цай уух зуур» ч гэдэг юм уу тийм хэлбэрийн буланд нийтлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл нийгмийн хэт их ачаалал, дуу чимээг түр зуур ч гэсэн мартагнуулах, алжаал ядралыг тайлах, тайвшруулах үүрэгтэй.
-Тухайлбал блиц хэлбэрийн ярилцлагыг зугаацуулах үүрэгтэйд тооцох байх, тийм үү?
-Тэгэлгүй яахав дээ. Дөрөвдүгээр сарын нэгэнд нөгөө инээдмийн өдрөөр жүжигчин Туяа зэрэг хүмүүстэй хийсэн ярилцлагыг хэлж болох юм. Түүнээс биш тэр том жанрыг бүхэлд нь тэгж авч үзэх аргагүй.
-Би УБИС-ын мэргэжлийн сэтгүүлч бэлтгэсэн анхны төгсөгчдийн нэг. Гэхдээ тэндээс мэдээ бичиж чаддаггүй төгссөн. Би үүнийгээ нуугаагүй. «Би мэдээ бичиж одоо ч чадахгүй юм» гэж сэтгүүлчид өгсөн ярилцлагандаа хэлчихсэн юм. Бас нэг удаа «Би насан турш мэдээнд сажлах гэж сэтгүүлч болоогүй. Яагаад ч юм би их яарах юм» гэж илэн далангүй ярьчихсан. Мэдээж хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа шүү дээ. Тэр үг жаахан мушгигдаж хүрээд судлаач ах над руу чиглэн тэгж «загнасан» юм л даа?
-Би саяхан болж өнгөрсөн УИХ-ын нөхөн сонгуулийн үеэр чиний сонинд өгсөн ярилцлагыг уншиж байсан. Тэгээд чамайг дотроо бас зэмлэж байлаа. Мэдээг жижиг төрөл гэж үзэж байна гэх маягаар л надад ойлгогдсон. Тэр нь жаахан мушгигдсан зүйл байж л дээ. Мэдээ бол агуу том төрөл. Чи залуу байна. Бүх төрлөөр бичиж сурах гэж хичээх хэрэгтэй.
-Урмыг минь хугалахгүй гэж хичээж байгаа юм биш биз дээ. Ярилцлага жагсаалаас гарсан бол та шууд л хэлээрэй. Би ярилцлагаар дамжуулж хүний хөргийг бас нэг өөр янзаар босгож ирж, зурж, бүтээж болох юм байна гэж ажигласан. Тэгээд энэ төрлөөр нилээн түлхүү хичээллэсэн. Гэтэл би ойрын үед шүүмжлэлд өртөж эхэллээ. «Чи ярилцлагыг том хийж байна. Их урт асууж байна. Чиний оролцоо их байна. Чи зөвхөн тэр хүнээс факт л унагах ёстой» гэж надаас шаардаж байна. Гэтэл би хийж байгаа ярилцлага болгоноо «Энэ миний уран бүтээл» гэж хандаж хайрлаж ирсэн. Би хүмүүсийн доторх хамгийн гоё гэрлийг олж харахыг, түүнийг нь ил гаргаж харуулахыг хүсдэг. Бас дотроос нь ямх ямхаар мэрэн шаналгаж байгаа уй зовлонг нь мэдрэхийг хүсдэг. Гэтэл сүүлийн үед зүгээр л нэг хүйтэн сэтгэл өвөрлөсөн, баримтын ангууч болон хувирч байх шиг. Би бүхэл бүтэн зургаан жил ярилцлагын төрөл дээр ажиллаа. Надад тулгараад байгаа энэ байдал намайг хямрааж байна. Та намайг ойлгож байна уу? /Энэ асуулт бас л урт болчихлоо. Гэхдээ би өөдөөс минь нэвт шувт ширтэн, намайг анхааралтай сонсож байгаа энэ хүнд бүх проблемоо яримаар байлаа. Яг энэ мөчид би түүнийг мэргэжлийн сэтгүүлч хүн гэдгийг нь ор тас мартсан байв/
-Ярилцлага бол уран бүтээл гэдэгт огтхон ч эргэлзэхгүй байж болно. Би бас боддог л доо. Ярилцлага, мэдээ хоёр яагаад бусад төрөл зүйлүүдээсээ илүү ингээд товойгоод гараад ирэв ээ гэж. Энэ чинь ярилцаж байгаа цаад хүнээ илүүтэйгээр хүмүүст их ойр хүргэж чадаж байгаа учраас тэр. Бусад төрлөөс давуу чанар нь үүнд байгаа юм. Хүссэн ч, эс хүссэн ч дүүлээд гараад ирж байгааг яаж ч хаах гээд нэмэргүй. Цаад хүний бодол сэтгэлийг илүү нээх боломжтойг чи олж харж байна. Үнэн. Тэр боломж ярилцлагын төрөл зүйлд дэндүү бий. Хүний сэтгэл рүү асуултаар дөхсөөр байгаад хүрэх гэсэн тэр цэгтээ тулж очиж чаддаг төрөл. Хөрөгт гэхэд тийм том боломж байхгүй шүү дээ. Ярилцлага хэмжээний хувьд бол ямар ч байж болно. Жижиг, дунд хэмжээний, том гээд. Гэхдээ ярилцлага жаахан том болчих гээд байдаг талдаа төрөл л дөө. Тийм байхаас ч өөр аргагүй.
-Тэмдэглэл гэхэд бараг танаар дуусч байгаа юм биш үү?
-Яалаа гэж. Үгүй байх гэж би найдаж байна. Тэмдэглэл бол бидний ойлгодог тэр утгаараа зөвхөн Монголд хөгжсөн сонин төрөл зүйл. Өөр улс оронд, тухайлбал Оросын сэтгүүл зүйд тийм ойлголт байхгүй. Тэмдэглэлийг шал өөрөөр төсөөлдөг юм. Манай тэмдэглэл уран зохиолын шинж чанартай. Ерөөсөө манай сэтгүүл зүйгээс уран зохиолд дөхөж очсон нь тэмдэглэл, найруулал хоёр байгаа юм. Дорно дахинд, ялангуяа Монголд бол би тэмдэглэлийн төрлийг устаж алга болохгүй л гэж бодож байна. Би аян замын тэмдэглэлийн хоёр ч ном гаргасан. Ахиад ч гаргана л гэж бодож байна. Уран зохиолын жанрт их дөхөж очдог төрөл. Тийм учраас энэ төрөл устахгүй. Тэгээд надаар дуусч байгаа гэвэл их л харамсалтай байна. Монголын сэтгүүл зүй их л ядуу болох юм байна. Нэг сайхан төрөл зүйл алга болно гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ.
-Найруулал бол үнэхээр алга болсон шүү дээ. Тэр байтугай хөргийг одооны уншигчид уншихгүй байна гэвэл та юу хэлэх вэ?
-Цөөрсөн, алга болох талдаа орсон уу гэвэл, тэр үнэн. Тийм дүгнэлт хийж болно. Найрууллыг социализмын үед сайн талын баатрыг товойлгон гаргах гэж албадлагаар их бичүүлж байсан. Одоо тийм зүйл алга болсон. Найрууллыг би хөрөг чиглэлээр өөрчлөгдөн хөгжиж байна гэж боддог. Өөрөөр хэлбэл өнгө төрхөө солиод гарч ирж байна гэж. Хөрөг найрууллыг үнэхээр сайн хийж байгаа хүн бол Ш.Цэрэнпил.
-Сонины өглөөний шуурхай ямар болдгийг та мэднэ. Ш.Цэрэнпил хүртэл шүүмжлүүлнэ. Хэн нэгнийг нялуун үгээр магтахаас чинь залхаж байна гэх мэтээр «Бут» авхуулдаг. Хөрөгт зай талбай өгөхдөө ч дугаарын удирдагч нар дургүйлхдаг болсон.
-Тийм үү. Чи бүжгийн жүжиг үздэг үү? Үзэгч их цөөхөнтэй байдаг юм шүү дээ. Гэхдээ хүн төрөлхтөн байсаар байхад сонгодог балет алга болчихвол ямар муухай харамсалтай юм болох билээ. Түүн шиг тансаг сайхан хөргийг устгачихвал уншигчид яах бол. Нийгмийн тодорхой түвшнийхэн уншдаг жанр шүү дээ. Хөргөө ад үзэж шахаад гаргачихвал танай сонины элит уншигчдын нэг хэсэг нь л алга болно доо. Өнөөдөр хөрөг бүтээгч мастер Ш.Цэрэнпил байгаагүй бол магадгүй энэ төрөл алга болчихсон байж мэдэх юм шүү. Нэг хэсэг төлөөлөгчид байгаа учраас, тэр бичдэг жанруудаа хөгжүүлээд, хөтлөөд, чирээд уншигчдыг дагуулаад явдаг байхгүй юу. Сайн ярилцлага хийж байгаа хүмүүсийг авч үзье. Яахав нэг хэсэг С.Жамбалдорж л гэж байсан. С.Жамбалдорж, талийгаач У.Амарсайхан, тэгээд өөрөө байна. Ийм төлөөлөгчид нэг нэгийгээ залгамжлаад байгаа учраас энэ жанраа аваад яваад байдаг. Тэр жанраа амьдруулаад, хөгжүүлээд аваад явж байна.
-Манай сэтгүүл зүйд гялалзаж байсан улсууд бүгд дарга болоод алга болчих юм. Ц.Балдорж байна. Одоо сониндоо тэрслүү үг билүү нэг булан явуулж л байна. Гэвч Балдоржийн хийц биш болохоор нэг л шимгүй. Эр зориггүй, шинэ содонгүй. Ж.Мягмарсүрэн байна. Тэр ерөнхий эрхлэгчээс өөрөөр харагдахаа байсан. Шулуухан хэлэхэд тэр «Эзэн» харагддаг. Түүний сэтгүүл зүйд авч ирсэн хөгжим эгшиглэхээ больсон. Ц.Элбэгдорж, Т.Ганди, Та ... ер бүгд л дарга болцгоон алга болсон. С.Цогтсайхан өвдсөн. Ш.Цэрэнпил элсэн. Алмас гэгддэг Батбаяр ор сураггүй. Та судлаач хүн сэтгүүл зүйнхээ төлөөлөгчдийн тухай үгээ хэлээч. Зарим нь баярлаг. Зарим нь гомдог л доо.
-Монголын сэтгүүл зүйн доторх найруулал, түүний дотор хөрөг найрууллын мастер нь Ш.Цэрэнпил гэж би түрүүн хэлсэн. Үүн дээр судлаач шүүмжлэгчид, уншигчид зөвшөөрөх байхаа гэж бодож байна. Жишээлбэл байгалийн сэдэв байна. Энэ бол дэлхий дахинд аварга том сэдэв. Цаашдаа удтал байсаар байх болно. Ийм том харанга дэлдсэн сэдэв чинь өөрөө аяндаа сэтгүүлчийг төрүүлдэг юм. Энэ сэдвийн тавцан дээр манайд төрсөн төлөөлөгч бол Жамбалын Мягмарсүрэн. Ж.Мягмарсүрэнгийн Амьтдын тухай өгүүллэгүүд буюу «Долоо дахь хөхний гавар» гэдэг ном үүний баталгаа. Энэ чинь олон жил манай сонинуудаар цуварч гарсан нийтлэлүүд. Үнэхээр гайхалтай сайхан ном. Хоёр дахь ботио бичиж байгаа гэсэн. Надад бэлэглэнэ гэж амалсан. Түүний тухай судлаачийн үгээ би олон удаа хэлж байсан болохоор үүгээр цэглэе. Тэр бол Монголын сэтгүүл зүйн байгалийн, ан амьтны дууч нь юм шүү. Түүний өмнө Ш.Цэен-Ойдов, Г.Жамц нар байсан. Ц.Балдорж ч мөн адил энэ сэдвээр гарч ирсэн хүн. Энэ сэдвээр бичигчдийн бүхэл бүтэн үе бий. Тэднээс онцгойрч товойн гарч ирсэн нь бол танай ерөнхий эрхлэгч. Ярилцлагаар бас нэг хэсэг хүн гарч ирсэн. Жамбалдорж өөрийгөө энэ төрлийг Монголд анх үүсгэсэн гэдэг юм. Тэр үнэхээр авьяастай сэтгүүлч. Би түүний дээрх үгийг няцааж шүүмж бичиж байсан юм.
-Ямар нэртэй шүүмж билээ?
-Нэрийг нь мартчихжээ. Агуулга нь гэвэл ярилцлагыг Монголд Жамбалдорж үүсгээгүй. Ярилцлага бол анх Монголд сонин үүсэхэд л бий болсон төрөл. Хүн анх бий болоод хоорондоо хэл амаа ололцож дуу авианы тусламжтайгаар ярилцаж эхэлсэн тэр үеэс эхлээд л ярилцлага бий болсон юм. Зүгээр 1960-70-аад оны үеийн сэтгүүл зүйн ярилцлагын төрөлд Жамбалдорж түлхэц оруулсан уу гэвэл оруулсан. Дараа нь ярилцлагыг нилээд гайгүй хийсэн төлөөлөгч бол тэр талийгаач У.Амарсайхан мөн. Залуу үеэс бол чи байна. Энэ сэдвээр нэг хүн эрдмийн ажил хийсэн. Би дараа чамд диссертацийг нь өгнө. Монголд ярилцлагын тодорхой тооны төлөөлөгчид бий. /Тэр өөрийгөө нэрлэсэнгүй. Түүний «Цахиагийн Элбэгдорж алтан хараацай мөн үү?» «Мэндийн Зэнээ хүнд сурталтан гэж үү?» гэх зэрэг олон сайн ярилцлага байдаг. Биднийг оюутан байхад маань багш нар заавал унш гэж захиж байж билээ/ Бодол бясалгалын чиглэлээр их сонин тийм бичлэгийн арга хэлбэрийг Монголд оруулж ирсэн хүн бол Эрдэнээ юм.
-Ч.Эрдэнэ үү?
-Тиймээ, Ч.Эрдэнэ мөн. Түүний үндсэн аргачлал математик томьёолол байдаг. Манай сэтгүүл зүй бас математик томьёолол гаргалгаануудтай шүү. Монголын сэтгүүл зүйд эрх чөлөөг авчирсан, түүний төлөө цогтой тэмцсэн хүн бол Ц.Дашдондов мөн. Энэ хүн өөрөө том сэтгүүлч. Бүх төрлүүдээр сайн бичдэг. Би энд дээр үеийн төлөөлөгчдийг ярихгүй байна шүү. 1965 он хүртэлх Монголын сэтгүүл зүйн хөгжлийн түүхийг тойм маягаар судалсан хүн бол доктор Г.Дэлэг гуай. 1965 оноос хойшхийг бол үнэндээ хэн ч хийгээгүй. Би хийх санаатай оролдож л байна. Тэнд тэр Ш.Цэрэнпил, Ц.Балдорж өөр хэн хэн байдаг юм бүгд орох ёстой.
Монголд сэтгүүл зүйн судлал бий юу?
-Бий. Яагаад гэвэл сэтгүүл зүйн шинжлэх ухаанаар цол хамгаалсан 20-иод хүн байгаа. Харин та надаас сэтгүүл зүйн шүүмж бий юү гэвэл би байхгүй л гэж хэлнэ дээ. Гэтэл шүүмж нь бол өдөр дутам ус агаар шиг хэрэгтэй байдаг зүйл.
-Та нийтлэлийн төлөөлөгчдийг нэрлээч.
-Нийтлэл, сэтгүүл зүй хоёр чинь нэг юмны хоёр тал мэт боловч дотор нь бас ялгаж салгаж болно. Нийтлэлийн их сонирхолтой төлөөлөгч Баабар байгаа юм. Энэ хүн мэргэжлийн сэтгүүлч биш. Энэ хүн чинь биологич хүн, улс төрч хүн, нийгмийн зүтгэлтэн хүн. Шал өөр мэргэжлийн хүн шүү дээ. Гэхдээ мань хүний бичсэн ном, бичлэгүүдийг нь аваад үзэхээр нийтлэлийн их сонин тийм хэлбэр, агуулга ажиглагддаг. Мэдэрмээр, сурмаар маш сонин зүйл олон бий. Би сүүлд нь бас ойлгосон л доо. Энэ бол барууны, тэр дундаа Польшид ихэд дэлгэрсэн бичлэгийн арга хэлбэр юм байна лээ. Тэнд мань хүн сурч байсан шүү дээ. Баабар бид хоёр их сонин танилцсан улс. Баабар намайг Монгол дахь коммунистуудын үлгэр жишээ загвар гэж бичсэн. Нөгөөхийг нь уншаад уур хүрч байна аа. Тэгсэн мөртөө сэтгүүлчийн маань л өвчин дөө. Хэлбэр нь их сонин санагдаад болдоггүй. «Ямар сонин бичдэг хог вэ, энэ нөхөр чинь бидний бичиж чадахгүй хэлбэрээр бичиж байдаг байна шүү» гэж бодогдон бас нэг жаахан аазгай хөдөлж байна. Дараа нь хоёулаа хэрэлдлээ. Шүүх мүүх боллоо. /инээв/ Гэхдээ Баабар шударга хүн шүү. Би тэр занд нь талархалтай ханддаг юм. Надаас уучлал гуйсан юм. Нийтлэлийн салбарт сэтгүүлчийн мэргэжлийнхэн бараг байхгүй, бусад салбарынхан илүүтэйгээр түрээд ороод ирсэн нь их сонирхолтой.
-Ичмээр л зүйл шүү дээ.
-Тэгэлгүй яахав. Сүүлийн үед ахмад дипломатчид их сайн бичиж байна. Чамбай байна шүү. Гэхдээ мэргэжлийн сэтгүүлчдийн туслалцаа авдаг байхаа. Манай сэтгүүлчид бүх төрлөөр бичих гэж оролдох ёстой байх. Бидний үед хатуу ч шаардлагатай байж. Бүх төрлөөр бичих даалгавар ирнэ. Юм юм хийж үздэг байлаа. Тэгж тэгж нэг төрөлд гаршаад, дурлаад бариад авдаг. Энэ нь зөв. Чи тухайлбал ярилцлагыг сонгосон байна. Монголын сэтгүүл зүй гэдэг чинь уулын боргио шиг олон өнгө аяс, дуу чимээтэй байх хэрэгтэй.
-Баабар гаднын хүн. Өөринхнөөс маань нийтлэлийн төрөл дээр хэн ч алга гэж үү?
-Ц.Балдоржийн нийтлэлүүд сайн шүү. Л.Түдэв гуай ясны нийтлэлч хүн. «Хүмүүс» гэдэг ном нь их сайн ном шүү дээ. С.Эрдэнээгийн «Миний эх орон, миний тоонот» гайхамшигтай сайхан нийтлэлийн ном. Тэр ганц зохиолч ч биш, нийтлэлч хүн шүү дээ.
Та Эрдэнэ Баавайг хэлж байна уу?
-Тэгэлгүй яахав.
-Б.Цэнддоогийн хийж байгаа фельтонуудыг та ямраар авч үзэж байна?
-Энэ бол манай сэтгүүл зүйн бас нэг том төрөл мөн. Социализмийн үед шог нийтлэлийг зүгээр нэг тэслэх бөмбөг шиг авч үздэг байлаа. Ерэн оноос хойш энэ төрөл өнгөрсөн үетэйгээ хамт алга болсон. Одоо жинхэнэ утгаар нь бичлэгийн өндөр түвшинд хийж фельтон хэлбэрээр Б.Цэндоо аваад явж байна. Зарим хүмүүс Цэнддоод их уурлаж байгаа харагддаг. Энэ чинь Цэнддоогийн буруу биш юм аа. Тэр төрөл зүйл нь өөрөө улс төртэй дандаа холилдож явсан, аль ч үед улс төрд ойр явсан эд л дээ. Цэнддоог улс төргүйгээр ойлгож болохгүй. Гэхдээ энэ Цэнддоо чинь уг нь уран бүтээлч хүн юм шүү дээ. Мэргэжлийн сэтгүүлч хүн. Сайхан сайхан уран бүтээлчдийг улс төр уруу татчихаад байх юмаа. Одоо манай Балдоржийг уран бүтээлч гэж харахад учир дутагдалтай. Хаанаас нь ч харсан бизнесч. Ямар цогтой, галтай, дүрэлзсэн сайхан нийтлэлүүд бичиж байлаа. Саяхан би нэг таарсан, эргэж уран бүтээлээ хийнэ. Олон ангит телевизийн кино хийж байна гэж ярьж байна лээ.
-Фото сурвалжлагчид бол муугүй амжилтад хүрсэн байх аа?
-Тэр үнэн. Дунд үеэс л ярья. Дагданготов гуай байсан. Дагданготов гуайн шавь нь Цэрэнжамц. Цэрэнжамцын шавь нь Роозонгийн Энхбат, Энхбатын шавь нь нөгөө талийгаач Ц.Батзориг. Би түүнийг их дэмжиж, сургуульд явуулж байсан юмсан. Энхбат, Батзориг хоёрын авсан зураг бусдаас арай л нэг өөр шүү. Гэтэл Энхбат маань бизнесч болчихлоо. Яг сайхан нийтлэлч гарцаагүй гараад ирлээ гээд л баярласан чинь Ц.Балдорж бизнесч болоод явчихсан. Т.Ганди их сайхан авьяастай сэтгүүлч болох нь дээ гэж байтал улс төр лүү явчихсан. Одоо Т. Гандигаас уран бүтээл хүлээх хэрэггүй. Ц.Элбэгдоржоос бас юу ч хүлээгээд хэрэггүй. Тэр бол ерөөсөө л улс төрч хүн болж хувирсан.
-С.Цогтсайхан, алмас гэгддэг Ц.Батбаяр нарын тухайд та ямраар авч үздэг вэ?
-С.Цогтсайхан бол ерээд оны яг тэр нийгэм, тэр цаг үеийн дууч нь. Тэр цаг үе, үйл явдал нь түүнийг төрүүлсэн. Харамсалтай нь өнөөдөр аюулт өвчин түүнийг ороож байна. Авьяастай сайхан сэтгүүлч. Их юм хийх байсан хүн. Алмас хэмээгч алдар цолтой Батбаяр бол төрөлхийн заяамал авьяастай залуу. Нөгөө ёс зүйгээ барих юм бол бид түүнийг ингэж хэлж бас болохгүй шүү дээ. /Хочилсон болно/ Тэр бол булаастай шижир алт. Авьяасыг юм болгож чаддаг хүн гэж байна. Чаддаггүй хүн бас байна. Алмас Батбаяр маань тэр сайхан авьяасыг архи болгож хувиргасан. Бас улстөрд худалдсан.
-Би өөрийнхөө мэргэжлийг тэтгэвэрт гардаггүй мэргэжил гэж боддог. Гэхдээ надад манай нэг нэртэй сэтгүүлч хоёр жилийн өмнө хэлж байсан. «Одоо чамд идэвхтэй, хурдтай ажиллах хугацаа бага үлдсэн шүү. Эмэгтэй сэтгүүлчид их амархан суудаг. Гал тогооны өрөө нь дуудаад болдоггүй юм. Чи Сонинтогосыг ямар хүчтэй эхэлж байсан гэж бодож байна. Гэтэл тэр алга л байна шүү дээ» гэж?
-Тэр хүн чамд өөрийнхөө бодож явдгаа хэлсэн байж болно. Магадгүй энэ нь үнэний хувьтай ч байж болох юм. Би үүнийг бас үгүйгэхгүй байна. Сэтгүүлчид бодох, сэтгэх хурд нь саарсан тохиолдолд л түүнээсээ болоод сууж магадгүй. Гэхдээ эмэгтэй сэтгүүлчид юу юугүй батерей шиг суучихдаг гэдэг бас юу л бол. Өөрийгөө сайн ирлэ. Сайн хурцал. Тэр хүн чамд зүгээр ч нэг тэгж хэлээгүй байх. Гэхдээ би чамд нэг юм захья. Уулзаж учирсан хүндээ муу бодол хэзээ ч битгий үлдээж байгаарай. Сэтгүүлч хүн хүнтэй уулзаж байж л ярилцлага хийнээ дээ. Чамтай уулзсан хүнд чиний тухай тааруу бодол үлдээж хэрхэвч болохгүй.
-Би өөрийнхөө тухай юу?
-Тийм ээ, чи өөрийнхөө тухай. Тэр битгий хэл хийсэн бүтээлээ заавал эргээд тэр хүндээ үзүүлж бай, эргэж зөвлөлдөж бай. /Түүний энэ зөвөлгөөг хүлээж авах сэтгэл зүйн бэлтгэл надад огт байсангүй/
-Харин би эргэж үзүүлж, уншуулж, хянуулахаас татгалздаг. Үзүүлэхээр тэд өөрийгөө өөрчилж, хэт гоёчилж эхэлдэг. Ухаантай, өө сэвгүй болгоод танигдахын аргагүй будчихдаг. Ярилцлага яг тухайн агшинтайгаа, тэр үед биднийг нөмөрч байсан сэтгэлийн элдэв хөөрлүүд, догдлол, уналт, сөргөлдөөн, юм юмтайгаа хамт байвал илүү амьд болдог шүү дээ. Та сайн мэдэж байгаа? /Түүний дээрх зөвөлгөөг мэргэжлийн зарчимдаа хэрхэн ханддагийг маань сорьж байна гэж би шууд бодсон/
-Тиймээ, тэгдэг. Чамайг Булганы нөхөн сонгуулийн үеэр Өвгөнхүүтэй муудалцахад чинь анхааралтай ажиглаж байсан. Залуу байна. Омголон байна. Юунд ч битгий ам гарч бай. Амьдралын зам харьцангуй их урт шүү дээ. Би чамд хувь хүнийхээ хувьд зөвлөж байгаа юм. Өчигдөргүй өнөөдөр, өнөөдөргүй маргааш гэж байдаггүй юм.
-Баярлалаа. Гэхдээ эргэж ярилцлагаа үзүүлж байх гэдгийг зөвшөөрмөөргүй санагдаад болохгүй нь.
-Би өөрийг чинь ямар нэгэн хэл аманд өртчих бий гэж айж болгоомжлох үүднээс үүнийг зөвлөж байна. Хэрэгт өөрийгөө барьж өгч хэрэггүй. Монголчууд бид цөөхүүлээ. Бие биенээ хайрлаж байх хэрэгтэй. Алдаанаас байнга болгоомжилж яваарай л гэж би чамд аминчлан хэлж байгаа хэрэг шүү дээ. Миний үг чамд хэрэг болж ч мэднэ, болохгүй ч байж мэднэ.
/Бид багахан цагт багтааж ярилцсан ч маш ихийг ярьсан байв. Тохирсон цагаасаа 40 минут хоцорч очих хүртлээ, тэр бүү хэл ороод өрөөнийх нь үүдэнд зогсож байх үедээ ч би түүнийг «Ууртай, хуучинсаг, даргархуу, ихэмсэг хүн намайг угтана» гэж бодсоор, түүнээс эмээсээр байлаа. Харин «За дээшээ суу, би чамайг өдий хүртэл ярилцах хүнтэйгээ болзож сураагүй баймааргүйсэн гэж бодож байлаа шүү хэмээн эелдэгхэн «хатгасны» дараа л жаахан тайвширч, уучлал хүсээд баахан ном дэвтэр, бичиг цаасанд дарагдсан хоймрын ширээнээс холгүй байрлуулсан хурлын стильтэй урт ширээний ард олон сандлуудынх нь нэгийг зориг муутайхан татаж суулаа. Энэ бидний анхны уулзалт юм л даа. Дараа нь шууд цүнхээ ухан диктафоноо гаргаж тавилаа, бас үзэг, тэмдэглэлийн далбайсан том хар дэвтрээ». Харин тэр сэмбэлзтэл алхаж ирээд эсрэг талын сандлыг жирийн, албархуу бишээр татаж суунгаа бугуйн дахь цагаа хяламхийн харж байлаа. Тэр хөнгөн шингэн, соёлтой, бас их саруулхан хүн юм. Төсөөлөх, дам сонсох, эсвэл хэн нэгэн мэргэн хүний тухайн хүнд өгсөн дүгнэлт зэргээс нүүр тулж уулзан нүдээрээ харах, өөрөө мэдрэх дандаа илүү, дандаа хүчтэй байдаг гэдгийг амьдрал надад ахиад л доогтойхон сануулав. Түүнийг хүмүүс янз бүрээр үнэлж цэгнэдэг ч тэр миний бодож байснаас хавьгүй дулаан хүн байлаа./

Ийм л нэг ярилцлага намайг хөлгийн жолоог Польш руу залсан хойгуур «Өдрийн сонин»-д нийтлэгдсэн байв. Би бүр сүүлд олж уншсан. Хүмүүст хүрсэн юм байлгүй дээ Улаанбаатараас, бас Москвагаас хүн утасдаж ярилцлагыг чинь уншлаа. Илэн далангүй яриа болжээ гэж байсан. Бидэнтэй хамт Улаанбаатараас Москва хүртэл нэг онгоцоор ниссэн, миний эртний танил «Эм-импекс» компанийн ерөнхий захирал, анагаах ухааны доктор Б.Бямбаа хүнээр хэрэг болгож захидал ирүүлж билээ. Түүндээ тэрбээр Москвагаас ирээд «Ер нь аль ч төр засаг сэтгүүлчдээр нэг их оролдох хэрэггүй гэж мэргэжлийн хүний хувьд зөвлөмөөр байна» гэсэн ярилцлагыг чинь уншиж таныг мэргэжилдээ ямар их хайртай, бас бахархалтайг ойлгож хүн бүр л өөрийн мэргэжилдээ ийм байдаг бол улс орон амархан хөгжинө дөө гэж бодогдлоо. Энэ ярилцлагын төлөө танд баяр хүргэе гэж бичсэн байв. УИХ-ын гишүүн асан Зуунайгийн номыг тэр надад өгч явуулсан байж билээ. Тэр номыг би амтархан уншсан. Санал сэтгэгдлээ «МОНЦАМЭ мэдээ» сэтгүүлд хүргүүлсэн билээ. Харин хэвлэгдсэн эсэхийг мэдэхгүй байна.

КАЛИШИЙН НААДАМ

2008-03-14T09:48:00.001-07:00

Польшид байх хугацаанд тус улсын цөөнгүй хот, мужаар аялж танилцжээ. Тэр бүгдийн дундаас Калиш хэмээх 120 мянган хүнтэй цомхон хот сэтгэлд тод хоногшин үлдсэн байна. Тус хотын дэд Ерөнхийлөгч ноён Тадеуш Кравчыковскигээс 2005 оны эхээр надад захидал ирсэн юм. Уг захидалд Монголын ард түмний үндэсний баяр наадмыг өөрийн хотод тэмдэглэж өнгөрүүлэх саналтай байгаагаа дурдаж ЭСЯ-наас тусламж хүссэн байлаа.
Калиш хотын иргэн хатагтай Лидия Кания гэдэг эмэгтэй хэдэн жилийн өмнө Монголд очиж манай үндэсний баяр наадмыг үзжээ. Тэгээд хотынхоо удирдлгад хандаж санал тавьсан аж. Калиш хотод Монгол Улсын иргэн бизнесч Мөрөн, түүний гэргий хүний эмч Болормаа нар ажиллаж амьдардаг юм байна. Тэд хатагтай Лидия Канияд тусалжээ.
Би ЭСЯ-ныхаа ажилтнуудаас, Польшид олон жил аж төрсөн иргэдээсээ асууж сураглаж урьд нь Польшид Монгол наадам зохион байгуулж байсан эсэхийг сонирхов. Мэдэх хүн байсангүй. Тэгэхлээр энэ нь Польшид бидний анд нөхөдтэйгөө хамтран зохион байгуулах анхны наадам болж таарав. Калиш хотын удирдлага, хатагтай Лидия Канияд талархаж буйгаа илэрхийлж тэдний санал санаачилгыг Элчин сайд дэмжиж байна хэмээн хариу өглөө. Удалгүй хатагтай Лидия Кания, Болормаа нар ЭСЯ-нд ирж бидэнтэй биечлэн уулзаж санал бодлоо солилцов. Ингээд бэлтгэл ажилдаа шуурхайлан орсон юм.
ЭСЯ-ны 3 дугаар нарийн бичгийн дарга А.Батсайханаар ахлуулсан хориод хүний бүрэлдэхүүнтэй Баяр наадмын комиссыг Элчин сайдын тушаалаар байгуулж бэлтгэл ажлынх нь төлөвлөгөөг батлав. Баяр наадмын комиссын дарга болон орлогч нарыг Калиш хотод илгээж газар дээр нь нөхцөл байдлыг судлуулав. Тэдний сэтгэлд хотын төв цэнгэлдэх хүрээлэн нийцсэн байна.
Аливаа улс орныг сурталчлахад үндэснийх нь хоол ундны үйлчилгээ чухал үүрэгтэй байдаг. Айлын талын хүсэлтийн дагуу ЭСЯ-наас мастер тогооч Д.Оюунчимэгийг Калишид томилолтоор ажиллуулж тэндхийн тогооч нарыг монгол хоол хийх аргачлалд сургасан нь ач холбогдолтой арга хэмжээ болсон юм.
Улаанбаатараас долоон зуун мянган төгрөгөөр асар майхан захиалж авчруулав. Маш сайхан асар байсан. Баяр наадмын комиссын орлогч дарга Цэгмэд 32 бөхийн зодог шуудгийг Монголд захиалж хийлгүүлэв. Баяр наадмын комиссын гишүүн Бадиа Калишийн наадмын эрхий мэргэн харваачдын ид хавыг үзүүлэх гурван ширхэг нум сум бэлтгэв. Баяр наадмын комиссын дарга А.Батсайхан, Киев дэх манай консулын ажилтан Х.Болдхуяг нар Монголоос зориуд хэрэг болгож Булган, Өвөрхангайн уруул чимчигнүүлсэн сайхан айраг авчруулав. Гүүний айраггүй монгол наадам гэж юү байх билээ гэлцсэн хэрэг. Бүжиг дэглэгч Батжаргал эхнэр Алимаатайгаа хавсраад их аятайхан ул боов хийж баяр наадмын идээнд нэмэрлэв. Энэ мэтээр хүн бүр эрвийх дэрвийхээрээ зүтгэсэн билээ.
Эх орноосоо алс холд сууж буй монголчууд үндэсний баяр наадмаа тэмдэглэнэ гэхээр сэтгэл нь сэргэж, идэвхи санаачилга нь оргилдог юм билээ. Нэг л мэдэхэд төлөвлөсөн өдөр болчихсон байсан. 2005 оны 7 дугаар сарын 9-ний өглөө эрт Варшаваас гарч дөрвөн цаг хэртэй давхиад Калиш хотод очлоо. Баяр наадмын нарийвчлан гаргасан төлөвлөгөөний дагуу өглөөний 10 цагт Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж болон хотын бусад удирдлагатай уулзав. Ноён Януш Пенхеж хотынхоо тухай, иргэдийнхээ аж амьдралыг дээшлүүлэх талаар хийж буй ажлаасаа дэлгэрэнгүй ярьж танилцууллаа. Хүн ам нь ихэд залуужсан нь Монголыг эрхгүй санагдуулж байв. Ажилгүйдлийг багасгах талаар хийж гүйцэтгэсэн ажил үйлсээрээ Калиш хотын удирдлага бахархах эрхтэй санагдсан. Энд Польшийн ДХЯ-ны нэр хүндтэй дээд сургууль байрладаг, Монгол Улсын Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэлийн ерөнхий газрын 3 офицер тус сургууль дээр 2005 оны хавар ирж семинарт сууж туршлага судлаад явсан тухай, өөрийнх нь хотод нэг монгол айл байдаг тухай тэд ярьж байлаа. Үүнээс үзвэл Монгол Улс Калиш хоттой ямар нэг хэмжээгээр холбогдож буй нь тодорхой байв.
Хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж бол дөлгөөхөн зантай маш даруухан хүн байв. Ажлаа арван хуруу шигээ сайн мэддэг нь түүний ярианаас түвэггүй мэдрэгдэж байлаа. Ийм хүмүүс хот, муж, дүүргийг толгойлж байхад Польш улс түргэн хурдацтай хөгжилгүй яах билээ гэж санагдсан.
Калишид болсон монгол наадмын тухай би маш олон зүйлийг дурсан яримаар байна. Гэвч ийнхүү нуршихаа түр түдгэлзэж «Монголчууд» сонины 2005 оны 8 дугаар сарын дугаарт нийтлэгдсэн үйл явдлын товчоон, тус сонины сурвалжлагчид өгсөн өөрийн товчхон ярилцлагыг ямар нэгэн нэмэлт өөрчлөлтгүйгээр тэр чигээр нь толилуулья гэж санав. Эдгээрээс уншигч та илүү тодорхой ойлголт авах болов уу. Тодорхой ажил үйлс санаачлан хэрэгжүүлэх явцад хүмүүсийн зан чанар илүү тод харагддаг билээ. Калишийн наадмын бэлтгэл ажил дээр ч энэ нь мөн харагдсан. Өдөр бүр шахам утсаар ярьж илүүтэй санаачилга гаргаж буй дүр эсгэгчдээс зарим нь яг цагаа болохоор ажил унагаж итгэл алдах нь байхад юу ч хэлэлгүй дув дуугуй явж байгаад хэрэгтэй үед зөндөө зүйл хийж аминд ордог хүн ч бас байдаг юм билээ. Аман дээрээ дэмжиж буй дүр үзүүлэвч ачир дээрээ зүсээ хувиргаж бусдыг уруу татагчид гарч л байв.

Польшийн Калиш хотноо болсон «Монгол наадам»-ын арга хэмжээний
хүрээнд зохиогдсон үйл явдлын товч хураангуй.

2005 оны 6 дугаар сарын 30-наас 7 дугаар сарын 8-нд Польшийн Калиш хотын төв зоогийн газруудад «Монгол хоолны өдөрлөг» зохион байгуулагдав.
ЭСЯ-наас мэргэжлийн туслалцаа үзүүлж, өдөрлөгийн нээлтэд Баяр наадмын комиссын орлогч дарга Цэгмэд нарын төлөөлөгчид оролцож сэтгүлчдийн асуултад хариулт өгсөн байна.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Элчин сайд Львов хотноо Монгол Улсын Өргөмжит консулаар ажиллуулахаар нэр дэвшиж буй ноён А.Курач, Гданьскийн эмч Т.Болд нартай Калиш хотноо уулзаж Украины Львов хотноо дорнын уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх асуудлаар санал солилцож зөвлөлдөв
. 2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Монгол Улсаас БНПУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт Элчин сайд Т.Баасансүрэн Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхежтей тус хотын захиргаанд уулзаж хоёр талын харилцааны асуудлаар, тэрчлэн Калиш хотноо зохиогдох монгол наадмын талаар санал солилцов. Уулзалтад Калиш хотын дэд ерөнхийлөгч ноён Тадеуш Кравчыковски болон албаны бусад хүн байлцав.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Польшийн Калиш хотноо 2004 онд Монголоор аялсан Збигнев Панекийн «Бенедикт Полакийн мөрөөр» сэдэвт гэрэл зургийн үзэсгэлэн нээгдэв. Үзэсгэлэнгийн нээлтэд Монгол Улсын ЭСЯ-ны ажилтнууд, монгол иргэдийн төлөөлөгчид, Калиш хотын удирдлага оролцов.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Польшийн Калиш хотноо Варшав дахь Ази Номхон далайн орнуудын музейгээс эрхлэж «Монголын түүх» сэдэвт уг музейн цуглуулгын үзэсгэлэн нээгдэв. Монгол Улсын ЭСЯ-ны ажилтнууд, монгол иргэдийн төлөөлөгчид, Калиш хотын удирдлага нээлтэнд нь оролцов.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Монгол Улсын Элчин сайд Т.Баасансүрэн Калиш хотын бизнесчид, иргэдийн төлөөлөгчидтэй уулзаж «Монгол, Польшийн харилцааны уламжлал ба шинэчлэл. Орчин үеийн Монгол улсын тухай» сэдэвт лекц уншиж, хүмүүсийн сонирхсон асуултад хариулав.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж Монгол Улсын Элчин сайд ноён Т.Баасансүрэн, түүний гэргийг хүндэтгэн үдийн зоог барив.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Польшийн Калиш хотноо тус улсын нэрт уран бүтээлч Гудзоватыгийн «Бүргэдүүд» сэдэвт гэрэл зургийн үзэсгэлэнгийн нээлт болов. Үзэсгэлэнгийн нээлтэд Монгол Улсын Элчин сайд Т.Баасансүрэн болон Калиш хотын удирдлагууд оролцов.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Калиш хотноо Монгол орноор удаа дараа явж аялсан уран бүтээлч Болеслав Урин, Ян Рогала, Збигнев Панек нартай тус хотын төлөөлөгчид уулзалт хийв. «Говь, тал, уулыг туулан» хэмээх сэдэвт уг уулзалтад оролцогчид тэднээс олон арван зүйлийг асууж сонирхож хариулт авсан байна.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-нд Калиш хотын соёлын төвд Монголын ардын урлагийн «Хулан хонгор» хамтлагийн тоглолт болж Монгол, Польшийн 500 гаруй иргэд уг концертыг үзэж сонирхов. Нэг цаг хагас гаруйн хугацаатай үргэлжилсэн эл тоглолтын уран нугаралт, Монголын олон ястан үндэстний бүжгүүд үзэгчдийн сонирхлыг гойд татаж байлаа.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-ны орой Калиш хотод Польшид суралцаж буй монгол оюутны холбооноос үдэшлэг цэнгүүн зохион байгуулав. Уг арга хэмжээнд Люблин хотноо суралцаж буй монгол оюутнууд, мөн Уж хотын оюутны төлөөлөгчид хамгаас илүү идэвх зүтгэлтэй оролцов.
2005 оны 7 дугаар сарын 9-ны орой Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж тус хотноо болж буй «Монгол наадам»-д оролцогчдыг хүндэтгэж хүлээн авалт зохион байгуулав.
Хүлээн авалт дээр Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж, Монгол Улсын Элчин сайд ноён Т.Баасансүрэн нар харилцан баяр хүргэж үг хэлэв.
Монгол наадмыг тус хотод зохион байгуулах санаачилга гаргасан Калиш хотын иргэн хатагтай Лидия Кания-д Элчин сайд амьд цэцгийн баглаа барьж талархал илэрхийлэв.
2005 оны 7 дугаар сарын 10-нд Калиш хотын төв цэнгэлдэх хүрээлэнд Монгол наадам болов. Наадмыг Монгол Улсаас БНПУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт Элчин сайд ноён Т.Баасансүрэн, Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж нар нээж үг хэлэв. Хөгжимд Монгол улс, БНПУ-ын төрийн дуулал эгшиглэж хоёр улсын төрийн далбааг төв цэнгэлдэх хүрээлэнд гүн хүндэтгэлтэйгээр мандуулав.
Монгол Улс, БНПУ-ын төрийн далбааг намируулсан морьтонгууд, монгол үндэснийхээ зодог шуудгаа өмссөн хүчит бөхчүүд, монгол иргэдийн төлөөлөгчид, Польшийн сумо сонирхогчид болон жудо бөхийн тамирчид цэнгэлдэх хүрээлэнд жагсан орж ирээд «Монгол наадам»-ын төв асрын өмнүүр баяр ёслолын байдалтай явж өнгөрөв.
Монгол үндэсний хээ хуараар чимэглэсэн төв асарт Монгол Улсаас БНПУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт Элчин сайд ноён Т.Баасансүрэн, Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж нарын албаны хүмүүс суусан байлаа.
Асрын голд монгол ул боов давхарлан өрж, чихэр жимсээр чимсэн идээ будаа таваглаж, монгол хонины мах чанаж тавьсан байв. Мөн айраг цагаа тэргүүтнийг аягалаж, түрүүлсэн бөхчүүдийг боов боорцог, ааруул бяслагаар мялааж байсан нь үндэсний баяр наадмыг эрхгүй санагдуулж, хүмүүсийн сонирхол татаж байв. Радиогоор монгол ардын уртын дуу уянгалж байлаа.
Калиш хотноо болсон «Монгол наадам»-ын арга хэмжээний хүрээнд:
- 32 хүчит бөхийн барилдаан
- Эрхий мэргэн харваачдын тэмцээн
- Шагайн харваа
- Монгол, Польшийн шатарчдын тэмцээн
- Монгол, Польшийн хүүхдүүдийн гүйлтийн уралдаан
- Шүлэг найргийн тэмцээн, уран уншлага
- Зураач С.Чимэддоржийн уран зургийн үзэсгэлэн худалдаа
- Польшийн сумо бөхчүүдийн үзүүлэх тоглолт
- Жүдо сонирхогч хүүхдүүдийн үзүүлэх тоглолт тус тус болж өнгөрөв.
Монгол Улсын сумын заан М.Энхбаатар болон сумын начин цолтонгууд, чөлөөт бөхийн олон улсын тэмцээний аварга алт, мөнгөн медальтай Б.Бат-Энэрэлт, жүдогийн спортын мастер Чинзориг нар баяр наадамд бяр хүчээ сорьж барилдсан нь хүчит бөхчүүдийн баридлааныг улам ч сонирхолтой болгосон байна.
Оюутан А.Сэнгэванчиг эл наадамд түрүүлж, сумын начин Базар үзүүрлэв. Гэрэлт-Од, Б.Бат-Энэрэлт нар шөвгийн дөрөвт үлдсэн байна. Түрүүлсэн бөхийг дурсгалын диплом 300 ам доллар, үзүүрлэсэн бөхийг дурсгалын диплом 200 ам.доллар, шөвөгт үлдсэн бөх тус бүрт нэг зуун ам долларын урамшуулал дурсгалын диплом олгожээ.
Зохиогдсон бусад уралдаан тэмцээнд оролцож түрүүлсэн, амжилт үзүүлсэн тамирчдыг Калиш хотын Ерөнхийлөгч, Элчин сайд нарын гарын үсэгтэй дурсгалын диплом үнэ бүхий зүйлээр шагнаж урамшуулжээ.
Яруу найргийн тэмцээнд ЭСЯ-ны жолооч М.Энхбаатар 1-р байр, эмч Лхагва 2-р байр, эмч Уртнасан, сурагч Б.Хатантуул нар удаах байрыг эзэлсэн байна. Тэмцээнд түрүүлэгчид баяр наадмын талбайд шүлгээ уншиж сонсгожээ.
ЭСЯ-наас баяр наадмын үеэр ашгийн бус хонжворт сугалаа сугалуулж монгол,польшийн иргэдэд Монгол Улсаа сурталчлах арга хэмжээ зохион байгуулсан нь чухал ач холбогдолтой болсон байна.
Польшид анх удаагаа болж өнгөрсөн «Монгол наадам»-ыг МОНЦАМЭ-гийн сурвалжлагч П.Шагдар сурвалжилж, телевизийн ТV-9 сувгаар Монголд үзүүлжээ. Польшийн сонин хэвлэлд Калишийн наадмын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлсэн байна.
2005 оны 7 дугаар сарын 10-нд Элчин сайд ноён Т.Баасансүрэн өөрийн хотноо «Монгол наадам»-ыг амжилттай сайн зохион байгуулсан Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж, дэд Ерөнхийлөгч ноён Тадеуш Кравчыковски болон хотын бусад удирдлагыг хүндэтгэж өдрийн зоог барив. Элчин сайд Калиш хотын удирдлагад баяр талархлаа илэрхийлж бэлэг дурсгалын зүйл гардуулсан байна.
2005 оны 7 дугаар сарын 11-нд Монгол Улсаас БНПУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт Элчин сайд Т.Баасансүрэн Монголын ард түмний үндэсний баяр наадам-Их Монгол Улс байгуулагдсаны 799 жил, Ардын хувьсгалын 84 жилийн ойг тохиолдуулан Варшав хотын «Амбасадор» зоогийн газарт хүлээн авалт хийв.
Хүлээн авалтад БНПУ-ын Засгийн газрын орлогч дарга хатагтай Изобелла Яруга-Новацка, Калиш хотын Ерөнхийлөгч ноён Януш Пенхеж нарын зэрэг Польшийн талын албаны хүмүүс, Варшав дахь гадаадын Элчин сайд нар, Монгол Улсын иргэдийн төлөөлөгчид оролцов.
Энэхүү үйл явдлын товчооноос харахад «Калиш» хотноо зохион байгуулсан «Монгол наадам»-ын арга хэмжээний хүрээнд маш олон ажлыг амжуулж Эх орноон, Монгол Улсаа сурталчилсан нь харагдаж байгаа биз? Тэр үед төрсөн сэтгэгдэл миний дараах ярилцлагаас уншигч танд улам ч тодорхой харагдах болов уу.

Наадам маш сайхан болж өнгөрлөө

2008-03-14T09:47:00.000-07:00

/Монгол Улсаас БНПУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт Элчин сайд Т.Баасансүрэнтэй «Монголчууд» сонины сурвалжлагчийн хийсэн
товч ярилцлага/

-Польшид болж өнгөрсөн «Монгол наадам»-ын талаар хүмүүсийн сэтгэгдэл өндөр байх шиг байна. Та нэмж юуг онцлон хэлэхсэн бол?

-Калишийн наадам үнэхээр сайхан болж өнгөрлөө. Хүмүүсийн сэтгэгдэлд хүрсэн болов уу. Монголдоо байгаа юм шиг л санагдаж байна гэж ярьж байсан гэсэн. Польшид анх удаа зохион байгуулсан наадам гэдгийг онцолж хэлмээр байна. Бөх, морь, сур бүгд байсан. Айраг цагаагаа хүртэл Монголоос бэлтгэж авчруулсан. Энэ зуны айрагныхаа дээжийг монгол иргэддээ амсуулсандаа сэтгэл хангалуун байна. Наадамд оролцсон польш хүмүүс хүртэл монгол айраг амсаж үзнэ гээд надаас арван литр айраг авсан. Тэдэнд аятайхан сэтгэгдэл төрүүлсэн байна лээ.

-Баяр наадмыг зохион байгуулах санаачилга гаргасан, гардан зохион байгуулсан хүмүүсийн талаар хэдэн үг хэлэхгүй юү?

-Хэдэн жилийн өмнө Монголд очиж манай үндэсний баяр наадмыг үзсэн Польшийн Лидия Кания гэдэг эмэгтэй энэ саналыг анх гаргаж хотынхоо удирдлагад болон Монгол Улсын ЭСЯ-нд хандсан юм. Түүнд Калиш хотод ажиллаж амьдарч буй Монгол Улсын иргэн Мөрөн, Болормаа нар тусалсан. Тэдэнд гүн талархалтай байна.
Тэрчлэн Баяр наадмыг зохион байгуулах комиссын гишүүдийнхээ зүтгэл сэтгэлийг өндрөөр үнэлж байна.Тэд үнэнхүү идэвх зүтгэл гаргаж ажилласан. Иргэн Бадиа Улаанбаатарт хүүгийнхээ хурим найрыг хийх ажилтай байсан боловч Комиссын гишүүнийхээ үүргийг гайхалтай хариуцлагатай, маш чанартай биелүүлснийг онцолж тэмдэглэхийг хүсч байна.
Баяр наадмын комиссын даргын төрсөн ээж, манай ЭСЯ-нд ажиллаж байсан бидний хамтран зүтгэгч Н.Төмөрхуяг гуай бурхан болж хүнд гарз тохиолдсон билээ. Ийм эгзэгтэй үед Комиссын бүх ажлыг өөрийн нуруун дээр үүрч гарсан орлогч дарга Цэгмэдэд гүн талархалтай байна. Тэр өмнө нь Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Жаргалсайхан, Зууны эстрадын манлай дуучин Сарантуяа нарын тоглолтыг зохион байгуулж байсныг та бид мэднэ. Энэ удаад «Монгол наадам»-ыг ч амжилттай сайн зохион байгууллаа.
Бас нэг хүний тухай нэмж хэлье. Бизнесч Бямбацогт баяр наадмын үйл ажиллагаанд сэтгэл зүрхээрээ идэвхийлэн оролцов. Баяр наадмын асарт тавих тавгийн идээг бэлтгэж, хонины мах чанаж авчирсан байв. Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн дэргэд асар майхнаа бариад монгол хуушуур хийж нутаг нэгтнүүддээ үйлчилсэн. Бас сугалааны комиссынхонд ном дэвтэр хандивласан гэсэн. Түүнд ийм үүргийг хэн ч өгөөгүй юм. Өөрөө л санаачилга гаргаж байгаа нь тэр.
Эмч Уртнасан байна. Наадмын үеэр яруу найргийн тэмцээн зохион байгуулах санаачилга гаргаж хэрэгжүүлсэн. Бүтэн хонь хөтлөөд наадамд хүрч ирсэн гээд бодоорой.
Ийм ихээхэн санаачилгатай, идэвх зүтгэлтэй хүмүүс «Монгол наадам»-ыг зохион байгуулалцсан болохоор бүх зүйл бүтэмжтэй сайхан болж өнгөрлөө. Монголдоо байгаа юм шиг л байсан гэдэг үнэн шүү.

-Баяр наадмын комисст олон хүн байсан гэж дуулсан. Бүгдээрээ үүрэгт ажлаа сайн биелүүлсэн үү? Сэтгэл дундуур үлдсэн тохиолдол гарав уу? ЭСЯ-наас ямар нэгэн ажил зохион байгуулахад оролцдоггүй, үл тоомсорлодог иргэд олон байна уу?

-Бүх гишүүд идэвх зүтгэлтэй сайн ажилласан. Бүгдэд нь талархалтай байна. Харин шатрын тэмцээнд л манайхан олигтой амжилт гаргаж чадсангүй. Уг ажлыг эрхэлж хариуцсан комиссын гишүүн, Гданьскийн эмч Б.Нямдорж энэ зунжин л шатрын тэмцээний тухай ярьсан юмсан. Өөрөө ч чамгүй сайн шатарчин байгаа юм. Гэвч амжилт үзүүлж түрүүлж чадсангүй. Их ярьснаар ажил бүтдэггүй бололтой. Калиш хотын шатарчид маш сайн бэлтгэжээ. Эхний байрт орсон 3 хүн бүгд л айлын талын тамирчид байв. Тэдэнд баяр хүргэж шагнал гардуулах ёслолын арга хэмжээ болох үед энэ ажлыг манай талаас гардаж хариуцсан комиссын гишүүн Б.Нямдорж өөрөө наадмын талбайд ч үзэгдсэнгүй. Бодвол ичиж зовсон байлгүй дээ. Харин эхнэр Цэрмаа нь баяр наадамд зориулж бөхчүүдийн идээ-боов боорцог, бяслаг бэлтгэж ирүүлсэн байна лээ. Түүнд нь бид нэн талархалтай байгаа.
Намайг энд ирснээс хойшхи хугацаанд 2002 оны шинэ жил, 2003 оны Мартын 8, эмч нарын онол-практикийн бага хурал, УИХ-ын гишүүн, Монгол Улсын Эрүүл мэндийн сайд Т.Гандитай хийсэн уулзалт, Польшид суралцаж буй монгол оюутнуудын хаврын чуулга уулзалт, Монголчуудын холбооноос жил бүр зохион байгуулж байгаа биеийн тамир, спортын төрөл бүрийн тэмцээн, Монголын тухай гэрэл зургийн үзэсгэлэнгүүд, УГЖ Жаргалсайхан, Зууны эстрадын манлай дуучин Сарантуяа нарын концерт, Калишид болж өнгөрсөн Монгол наадам гээд нийт иргэдийг хамруулсан цөөнгүй арга хэмжээг ЭСЯ-ны шууд санаачилгаар буюу идэвхтэй оролцоотойгоор зохион байгуулжээ.
Өнгөрсөн онд Анхдугаар Үндсэн Хуулийг баталж Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласны 80 жилийн ойгоор, энэ 2005 оны 4 дүгээр сард Монгол, Польшийн хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 55 жилийн ой болон Их Монгол Улс байгуулагдсаны 799 жил, Ардын хувьсгалын 84 жилийн ойгоор ЭСЯ-наас тус тус хүлээн авалт зохион байгуулж, дээрх арга хэмжээнүүдэд өөрийн иргэдийн төлөөлөгчдийг өргөнөөр урин оролцуулж ирлээ. Ихэнх нь маш идэвхтэй оролцож байгаа. Гэхдээ бүгдээрээ тийм идэвхтэй ирж оролцдог гэж хэлбэл үнэнд үл нийцнэ. Аливаа ажил бүрийг амаараа шүүмжлэхээс өөр нэмэргүй хүмүүс мэр сэр боловч байгаа нь харамсалтай. Калишийн наадамд биеэрээ хүрч очоогүй комиссын гишүүд ч бий. Хүлээн авалтад, түүний дотор Төрийн хүлээн авалтад хүрэлцэн ирдэггүй «томордог» хүн ч бас бий. Тийм хүмүүсийг бид цаашид аливаа арга хэмжээнд урьж залахаа болих бодолтой байгаа.

-Манайхаас өөр гадаад оронд монгол наадам хийдэг үү. Энэ жил хаа хаана болсон бол?

-Хийлгүй яахав. АНУ, ОХУ-д аж төрж байгаа монголчууд жил бүр баяр наадмаа маш сайхнаар ёслон тэмдэглэдэг гэсэн. Энэ жил манай хөрш ХБНГУ дахь монголчууд маань наадмаа хийсэн, тэнд нь манай Калишийн наадамд түрүүлсэн бөх очиж барилдаад үзүүрлэсэн байна лээ. Тэнд Польшид болсон наадмын талаар олон хүн ярьж байна гэж сонссон.
«Монголчууд» сонин Польшид болж өнгөрсөн баяр наадмын талаар өөрийн хуудаснаа дэлгэрэнгүйгээр мэдээлж байгаад би маш их баяртай байна.
Америк, Англи, Герман, Солонгос, Орос, Япон дахь Монголчуудын холбоонд сониныхоо дугаараас хүргүүлээрэй гэж хүсэх байна. Харилцан туршлага судлахад юу нь муу байх билээ гэж би «Монголчууд» сонины сурвалжлагчийн асуултад хариулжээ.
«Монголчууд» сонины газар эл дугаарыг гадаадын улсууд дахь Монголчуудын Холбоодод илгээсэн гэж сонссон. Энд би уг сонины зөвхөн хоёрхон материалыг ишлэл татав. 6 нүүрээр гарсан уг сонинд Калишийн наадмын тухай зөндөө зүйлс, маш олон сайхан зураг нийтлэгдсэн байж билээ. Калишид болсон «Монгол наадам»-ын тухай Польшийн хэвлэлд юу гэж бичсэн тухай ч мөн нийтлэсэн байна лээ. Уг сониныг Д.Ундрам гэдэг залуу гаргадаг. Монголчуудын Холбооны Тэргүүлэгч гишүүн хүн. Мэргэжлийн сэтгүүлч биш. Тийм боловч их аятайхан гаргаад байгаа юм. Би Польшид байх хугацаандаа түүнийг сэтгүүл зүй рүү чирч гулдран уруу татсан юм. Өнөөдөр «Монголчууд» сониныг олон монгол хүмүүс авч уншдаг болжээ. Өөрийн гэсэн уншигчидтай болж байгаа сонин. Уг сонинд Калишийн наадмын тухай маш дэлгэрэнгүй нийтэлсэнд би их баяртай байна.
Ямарч байсан намайг Элчин сайдаар ажиллах хугацаанд Польшийн Калиш хотноо ийнхүү нэг удаа монгол наадам болж өнгөрсөн билээ. Дараа дараагийн сайдууд хэрэгтэй гэж үзвэл уламжлуулан хөгжүүлнэ буйзаа. Харин нэг зүйлийг зориуд онцлон тэмдэглэж хэлэхэд хэрэв тийм арга хэмжээг зохион байгуулья гэвэл заавал польш нөхдийнхөө туслалцааг авах хэрэгтэй. Тэгвэл илүү үр дүнтэй болно. Калишид болсон «Монгол наадам» үүнийг нотолсон билээ. Калишийн наадам үнэхээр сайхан болсон шүү.

ҮЛГЭР ИНГЭЭД ДУУСЧ БАЙНА

2008-03-14T09:45:00.000-07:00

Варшавт Ази, Номхон далайн орнуудын түүх соёлын үнэт үзмэрүүдтэй нэгэн ховорхон музей бий. Ерөнхий захирлаар нь Анджей Вавижняк хэмээх гаанс зуусан буурал толгойтой сэргэлэн тансаг эр ажилладаг. Залуу зандан насандаа Азийн улс орнууд дахь Польшийн Элчин сайдын Яаманд ажиллаж байжээ. Азийн түүх, соёлыг гарамгай сайн мэднэ. Өөрийгөө надад БНПУ-ын Ерөнхийлөгчийн азийн түүх, соёлын асуудал эрхэлсэн орон тооны бус зөвлөх нь гэж танилцуулсан. Түүний музейд зөвхөн Монголын түүх, соёлтой холбогдсон бараг мянгаад үзмэр байдаг гэсэн. Намайг Варшавт Элчин сайдаар ажиллахаар ирэхэд хамгаас түрүүлж уулзсан, музейдээ урьсан нь ноён Анджей Вавижняк юм.
Суудаг өрөө нь л гэхэд тэр чигээрээ музей. Ширээ сандал, хана туурга бүрийг азийн ёс заншлаар өвч чимэглэн тоногложээ. Би чинь Польшид байна уу, аль эсвэл Азийн аль нэг орны сүм хийдэд ороод ирэв үү гэсэн сэтгэгдэл төрнө. Ялангуяа Бурханы шашны зан үйлийн холбогдолтой маш олон үзмэртэй аж. Тэр хүний сүүлийн тавь, жаран жилийн цуглуулгаар Варшав дахь Ази, Номхон далайн орнуудын дээрх музей бүрэлдэн бүтжээ. Монгол гэр гэхэд таван ханатаас найман ханатай ноёны гэр хүртэл байна. Шармал Бурхад хэдэн арваараа. Наамал Бурхад ч мөн ялгаагүй. Ном судар , хөгжмийн зэмсгүүд хүртэл байх ажээ. Монголд тавиад оны сүүлчээр очиж байсан гэж надад ярив. Тэр үеэр ихэнхийг нь цуглуулсан бололтой. Сүүлд ч заримыг нь энд тэндээс олж авчирсан юм байна.
Манайд нэг хэсэг үнэт чулуун гаанс, соруул, хөөргөөр нялх хүүхдүүд тоглож, Улаанбаатар дахь Төмрийн заводод янз бүрийн суумал Бурхдыг хайлуулан зэс болгож байсан самуурлын үеэр Монгол нутагт энэ хүн хөл тавьжээ гэж бодогдсон. Би хүүхэд байхдаа уран зохиолын бүлгэмд явдаг, манай дугуйланг ахмад зохиолч Д.Даржаа удирддаг байж билээ. Тэрбээр янз бүрийн сонин сайхныг бидэнд хуучилдагсан. Эх орны дайны үеэр «Үнэн» сонины газарт нэг орос мэргэжилтэн ажиллаж байжээ. Тэр үед орос хэл дээр сонин гаргадаг байсан гэнэ. Д.Даржаа багш түүнтэй дотно танилын холбоотой байсан юм байх. Хэдэн жил ажиллаад нутаг буцжээ. Нилээд хэдэн жилийн дараа Д.Даржаа гуай Москвад очихдоо тэрхүү танилындаа орсон гэнэ. Зочдын өрөөндөө гурван ширхэг гуулин Бурхан тавьсан байжээ. Орос эмэгтэй Д.Даржаа гуайд хандаж
-Чи энэ Бурхдыг намайг хаанаас авсан гэж санаж байна гэж асуугаад хариулт сонсолгүйгээр
-Нэг удаа би Улаанбаатарын Төмрийн заводын хашааны дэргэдүүр өнгөрч явлаа. Үүдээр нь гартал хашаан дотор бөөн Бурхад ил задгай овоолоостой байж билээ. Нүдэндээ ч итгэсэнгүй. Манаачаас нь
-Үүнийг яах гэж байгаа юм бэ? Хаяж байгаа юмуу гэж асуувал урдаас нь
-Яалаа гэж хаях билээ. Хайлуулаад социализмын бүтээн байгуулалтад хэрэглэж хувь нэмэр оруулах гэж байгаа юм хэмээн бардам нь аргагүй хариулжээ.
-Би эндээс ганц хоёр ширхэгийг авбал та зөвшөөрөх үү гэж манаачаас гуйжээ. Тэр үед орос хүн харахаараа манайхан амьд бурхан үзсэн адил зулгуйдан долигонодог, ихэд хайрлан хүндэтгэдэг байсан болохоор манаач дуртай нь аргагүй уриалгахнаар
-Тэгээ тэг. Даахаараа аваад яв гэж айлджээ. Мань орос эмэгтэй хашаанд орж овоолоостой Бурхад дотроос тохойн чинээ хэмжээтэй гурван ширхэг Бурхан шилж авчээ. Түүнийгээ Москвад авчирч гэртээ тавьсан нь тэр аж. Тэгээд Д.Даржаа гуайгаас асууж байна гэнэ.
-Энэ гурван Бурхны нэг нь цул алтан бурхан байсан гэвэл та итгэх үү. Энд ирсэн хойноо л би мэдсэн. Мэргэжлийн шинжээчид үзүүлж тогтоолгосон. Танай Төмрийн завод доторхи тэр овоолоостой олон Бурхад дотор хичнээн алтан бурхан байсныг хэн мэдэх билээ гээд асуух гайхахыг хослон толгой сэгсэрч байжээ.
Сталины шууд шахалт дарамтаар гучин мянган лам хуврагаа хядуулж, долоон зуу гаруй сүм хийдээ устгуулаад дотор нь байсан мянга мянган үнэт Бурхад, түүх соёлын хосгүй гайхамшигт дурсгалуудыг хэнд ч хэрэггүй зүйл хэмээн нүд үзүүрлэн хоморголон устгаж байсан нэн эмгэнэлт жилүүд Монголын түүхэнд байсан билээ. Тэр үед овсгоотой зарим нь Монголын ард түмний мянга мянган жилийн түүх соёлын үнэт дурсгалуудыг маш хямдаар худалдан хөлжиж байсан нь ч бас түүхэн үнэн юм. Монголын хар зах дээрээс өнөөдрийн сая долларын үнэтэй эд зүйлийг тэр үед ганц доллараар худалдан авч болдог байжээ.
Түүний нэгэн бодит баримтыг Д.Даржаа багш тэрхүү орос эмэгтэйд тохиолдсон азтай тохиолдлоор жишээ татаж бидэнд хуучилсан хэрэг. Гуч дөчин он, сүүлд тавь жараад оны үеэр Монголын түүх соёлын мянга мянган ховор нандин бүтээлүүд хилийн чанадад халин гарсан билээ. Дэлхийн улс орнуудын, түүний дотор Оросын зарим музейд Монголын түүх, соёлтой холбоотой хосгүй нандин бүтээлүүд цөөнгүй бий. Харин Варшавын дээрх музей Монголын талаар ийм баялаг үзмэртэй гэдэгт би нүдэндээ ч бараг итгээгүй. Энэ бол муу зүйл биш. Алдагдаж алга болоогүй хадгалагдаж байна гэдэг хамгийн гол нь юм. Тийм учраас бид ноён Анджей Вавижняк зэрэг соёлын өвд элэгтэй хүмүүст талархаж байх учиртай.
Сүүлд ноён А.Вавижняк 2004 онд Монголд нэг удаа гуравхан хоногийн хугацааны томилолтоор очоод ирэхдээ л манай зах дээрээс ихэд чамин хийцийн тамхины цэвэр мөнгөн цохилуур, сэтгүүр худалдаж авчирсан байна лээ. Ховордсон эдлэлийн нэг. Хүн төрөлхтний түүхэнд даяарчиллын эрин үе эхэлж байна. Ард түмнүүдийн түүх, соёл нэг нэгнийгээ улам баяжуулах нь ойлгомжтой. Тийм болохоор ард түмнүүдийг ойртуулж танилцуулахад музей, тэнд тавиастай түүх, соёлын үнэт үзмэрүүд их чухал юм. Манай ЭСЯ ноён захирал Анджей Вавижнякийн музейтэй хамтарч 2004 онд Польшийн аялал жуулчлалын төв зам дээр орших Олштынок хэмээх бяцхан тосгонд Монголын тухай үзэсгэлэн гаргаж гэр барьж үзүүлсэн нь сонирхолтой үзүүлбэр болсон. Зун намрын гурван сарын турш түүнийг маш олон хүн үзэж танилцан Монголын тухай бага боловч бодит ойлголт авсан гэдэгт эргэлзэхгүй байна.
Варшав дахь Ази, Номхон далайн орнуудын үзмэрийн музей Азийн улс орнуудын тухай гэрэл зургийн үзэсгэлэнг үе үе гаргана. Монголын тухай гэрэл зургийн үзэсгэлэнг ч мөн гаргасан билээ. Нэг удаагийн тийм үзэсгэлэн дээр би дал хол давсан болов уу гэмээр нүдэнд дулаахан польш өвгөнтэй танилцав. Намайг Монгол Улсын Элчин сайд гэж мэдээд тэр хүн ихэд өөриймсөглөж дотночлон уулзаж билээ. Тавиад оны сүүлчээр Улаан-Үүдэд цэргийн алба хааж байжээ. Би чинь танай Монголд бараг хүрч очсон хүн шүү гэж тэрбээр надад хэлэв. Улаан-Үүдэд байсан хүн өөрийгөө тэгж хэлэлгүй яахав. Монголын хилийн дээсэн дээр хүрч очсонтой ялгаа юу байхав. Буриадуудтай хамт алба хааж байсан болохоор монголчуудтай танимхайрч уулздаг нь аргагүй юм. Буриадууд бол гурван зуу гаруй жилийн тэртээд хувь заяаны эрхээр Оросын цагаан хаанд дагаар орсон монголчуудын мах цусны тасархайнууд юм. Одоо ч оросжиж гүйцээд таван үг хэлэхдээ монгол үг нэгийг оруулбал олз болсон байна лээ.
Польшийн артиллерийн цэргийн чөлөөнд гарсан хошууч генерал цолтой тэр хүн ЗХУ-ын /хуучнаар/ цэргийн Академид суралцан боловсрол эзэмшиж Польш улс Варшавын гэрээнд нэгдэн орсон он жилүүдэд цэргийн чухал алба хааж байжээ. Хувь заяа түүнийг хөгшин Европоос төв Азийн Байгаль нуурын цаад хөвөөнд хүртэл чулуудан хаяж зөвлөлтийн цэргийн ангийн Буриад дахь салбарт алба хаалгаж хүртэл үзүүлсэн байна.
-Монгол хүнтэй уулзахдаа таатай байна. Цайлган цагаан сэтгэлтэй сайхан улсууд гэдгийг би мэднээ гэж тэр хүн надад хэлэв. Харваас итгэж найдаж болох тэр хүн сэтгэлд нэг л ойр дулаахан санагдаж байлаа. Польшууд монголчуудтай их адилхан гэдгийг энэ хүн надад сануулан хэлэх шиг болж билээ.
Аяга цай хамтдаа уунгаа нэг мэдэхэд бид хоёр олон жилийн танилууд шиг ойр дотноор хуучилж суулаа. Би Польшид ирээд үзэж харснаа түүнд ярьж, чөлөөнд гарсан хошууч генерал надаас Монголын тухай асууж шалгааж байлаа. Тэр хүн гэв гэнэтхэн миний яриаг таслаад надаас
-Танд Польшид муу муухай санагдах юу байна гэж улайм цайм палхийтэл асуув.
-Шүүмжлээд баймаар ч юм алга даа гэж би бөөрөнхийллээ. Чөлөөнд гарсан хошууч генерал над руу ухаалаг агаад залирхаг нүдээр инээмсэглэн ширтсэнээ
-Худлаа даа худлаа.Манайд муу муухай зүйл бишгүй бий. Дипломат зан гаргаад л хэлэхгүй байна. Уг нь гадныханд илүү тод харагдаж байх ёстой. Би уг нь тантай анд нөхдийн ёсоор илэн далангүй ярилцахыг хүссэн юм. Гэтэл та сэтгэлээ нээж уудлахгүй л байна даа гэж илэрхий гоморхов. Түүний царай руу харвал хуурамч дүр төрх исгэж буй байдал харагдсангүй. Би нь юу гэдэг юм билээ гэж бодолхийлснээ хамгийн түрүүнд толгойд харван орж ирсэн нэг санааг шүүрэн авч
-Танай хүүхнүүд тамхи их татах юм. Бодвол гоо сайхан бие бялдраа тэр хэвээр хадгалах гэж, таргалахгүйн тулд тэгдэг бизээ. Тамхи татдаггүй хүн ард ч гэж хаана байх билээ. БНХАУ-д бол яана гээ. Ар араас нь угсруулдаг юм. Францад тамхийг бас ихээр хэрэглэдэг болж байгаа гэнээ. Тамхи хэдийгээр хүмүүст тодорхой хэмжээгээр таашаал төрүүлж, ялангуяа зарим эмэгтэйг ихэмсэг бардамхан харагдуулдаг ч цаагуураа хор холбогдол нь их юм. Анагаах ухааны эрдэмтдийн судалгаанаас үзэхэд 2015 оноос Францад жил тутам 12 мянган франц эмэгтэй тамхи татсаны улмаас элэгний хорт хавдраар нас барна гэсэн тооцоо гарчээ. Энэ нь 1980 оныхтой харьцуулбал 6 дахин нэмэгдсэн үзүүлэлт болох юм байна. Өнөөдөр Францад өсвөр насны гурван охин бүрээс нэг нь тамхи татаж буй гэнэ гэж хэлэв. Чөлөөнд гарсан хошууч генерал над руу анхааралтай ширтсэнээ
-Та лав тамхи хэрэглдэггүй биз гэж урдаас асуув.
-Тиймээ гэж би үнэнээ хэллээ.
-Тэгнээ тэр гэж өвгөн нухацтай нь аргагүй дуугарснаа манайд Францаас бүр илүү хэрэглэдэг ч байж мэднэ. Надад энэ талаарх статистик мэдээлэл алга. Польшууд аливаа сайн муу зуршлаас хоцорно гэж үгүй шүү дээ гээд аягатай цайгаа авч аяархан оочилсноо
-Өөр дутагдал доголдол та олж харсангүй юү гэж зэмлэнгүйгээр нэхэмжлэн асуув. Үнэндээ надад хэлэх юм байхгүй байлаа. Польш орон, польш хүмүүсийг шүүмжлэе гэж би нэг ч удаа бодож байсангүй. Шүүмжлэх зүйл ч төдийлөн тааралдаагүй бололтой.
-Худлаа даа худал. Та надтай ний нуугүй, илэн далангүй байж бас чадахгүй л байна. Арга ч үгүй бизээ. Та нар чинь батлан хамгаалахын цэрэг эрс биш олон улсын дипломатчид шүү дээ. Наагуураа худлаа инээгээд л цаагуураа өөр юм боддог улс гэж хошууч генерал гоморхонгуй хэлэв.
Би өвгөнийг гомдооё гэж бодсонгүй. Тэгэвч Польшийг учир шалтгаангүй муулан шүүмжлэх үндэслэл надад бас байсангүй. Шинэ танилаа гомдоохгүйн тулд би хоолойгоо нэгэнтээ засаад
-Варшав орчин үеийн гоёмсог сайхан хот юм. Хүмүүс нь эелдэг, боловсон. Хүн хүндээ төдийгүй амьтанд, жишээ нь нохой, мууранд их хайртай нь тун сайхан санагдаж байна. Уучлаарай нэг зүйлийг аймшиггүйгээр зориглон хэлэхэд нохойн гонжиг ихтэй хот юм. Үүнд нохойн буруу гэж юү байхав. Дэлхийн улс орнуудын зарим том хотод нохойн өтгөн шингэнийг тусгайлан гаргадаг зориулалтын талбай хүртэл байгуулдаг болжээ. Аятайхан туршлага байгаа биз гэж манж зан гаргав. Үүнийг сонссон чөлөөнд гарсан хошууч генералын нүд илэрхий сэргээд ирэв.
-Тэр биш үү, манайд хэлж яривал энэ мэт юм бас байгаа байхгүй юү. Энэ чинь тун зөв санаа байна. Би холбогдох дарга түшмэдэд нь яринаа хө гээд ихэд нөхөрсгөөр
-Үнэнийг яривал Польш ч, Монгол ч ялгаагүй адилхан зовлонд нэрвэгдсэн ард түмэн. Танайх чинь Орос, Хятад гэсэн хоёр том их гүрний дунд хавчигдсан жижиг улс. Манайх ч мөн ялгаагүй. ОХУ ба ХБНГУ гэсэн аваргуудын дунд аж төрж он жилүүдийг мэрж барж өнгөрөөж байна. Тийм болохоор зовлон, жаргал нь төстэй байх учиртай. Та нар орос, хятадуудад дуртай юу. Тэдний дунд мэдээж сайн хүмүүс бишгүйдээ л бий. Би хүнийх нь хувьд яриагүй байна. Их гүрнүүдийнх нь хувьд хэлж байна. Манайхан бол айл зэргэлдээх акулуудад тун дургүй. Харин америкчуудад их хайртай гээч. Яагаад хайртай байдгийн учрыг та мэдэх үү? Тэд эндээс их хол байдаг учраас бид тэдэнд илүү хайртай байдаг юм. Холын хүнээс учруулах зовлон харьцангүй бага. Харин ойрынхоос ямагт сэрэмжилж байхад илүүдэхгүй.
Социализмын туршлагын туулай болж танайх хэдэн жилийг өнгөрөөв? Манайх л лав тавиад жилийг барсан юмдаг. Тэр социализм гэгчид сайн юм огт байгаагүй бишээ.Бүгдийг үгүйсгэвэл алдас болно. Зарим шударга ёс байсан. Дарлал мөлжлөгт бас хязгаар тогтоож чадсан юм. Гэвч дийлэнх нь муу муухай зүйл байжээ. Капитиализмд шилжээд арав гаруй жил өнгөрлөө. Хэлж ярих, шүүмжлэх эрх чөлөө үнэндээ бүрэн хангагдсан шүү. Айх эмээхээ больсон. Ялангуяа над шиг өнөө маргаашаа хүлээж буй тэтгэвэрийн өвгөнд бол юү ч ярьж хэлсэн ер яах юм билээ дээ.
Танайд ямар байгааг мэдэхгүй. Манайд бол ёстой амаа ар тархин дээрээ гартал бурдаг юм. Хүн бүр бурна. Бусдыг газарт ортол булж муулна гээч. Ярьж хэлснээр ажил бүтдэг бол Польшид диваажинг байгуулаад дуусчихсан байгаа. Үүнийг та нар мэдэж л байгаа. Гэвч ил хэлэхгүй л дээ гээд тас тас хөхрөв.
Ийм илэн далангуй задгай яриатай хүнтэй уулзаж учрах гэдэг их сонин юм билээ. Заримдаа бүр хэлэх үг олдохгүй байсан шүү. Тэгэхдээ надад муу сэтгэгдэл төрөөгүй ээ. Өөрөө өөрсдийгөө шүүмжилж чадахаа л больчих юм бол үндэстэн ихэд доройтож буйн шинж төрх билээ. Тэгэхэд дал ная гарсан хөгшчүүл нь хүртэл ингэж хэлж ярьж, шүүмжилж чадаж байна гэдэг чинь энэ улс үндэстэн эрүүл саруул байгаагийн шинж тэмдэг мөн. Польшууд бол шинэ сэргэг зүйлсийг олж харахдаа овсгоотой улс. Социализмын зам нэг л биш, бүтэлгүйтэх нь байна гэдгийг анх түрүүнд олж харсан нь польшууд. Түүнийг ганхуулж доргиох, улмаар унагаж сүйрүүлэх эхлэлийг тавьсан нь ч бас эднийхэн. Үүнийг үеийн үед үнэлж хүндэтгэж явах учиртай.
Энэ өдөр би Польшийн армийн чөлөөнд гарсан генералтай санамсаргүй уулзаж болох болохгүйг бурж булуу халсандаа огтхон ч харамсахгүй байна. Харин ч тун баярлаж билээ. Чөлөөнд гарсан тэрхүү хошууч генерал надад польш хүнийг гүйцэд ойлгоход, илүү тод томруунаар тэрхүү ертөнцийг нээж мэдрэхэд ихэд тус хүргэсэн гэдэгт итгэлтэй байна. Ингэснээр би польшуудад илүү итгэлтэй, өөрөөр хэлбэл тэдэнд илүү хайр хүндэтгэлтэй хандах болсон юм. Өвгөн ч бас энэхүү санамсаргүй уулзалтад сэтгэл хангалуун үлдсэн болов уу гэж найдаж байна. Сүүлд би тэр хүнийг МОНЦАМЭ-гийн Варшав дахь сурвалжлагчтай уулзуулж ярилцлага авахуулж билээ.
Бид хоёр тэрхүү уулзалтаас эрт дээр үеийн танилууд, найз нөхдийн адилаар бие биедээ сайн сайхныг ерөөн найрсгаар салсан. Өвгөн надтай салах ёс гүйцэтгэхдээ
-Энэ сайхан дэлхийд хүн болж төрөөд гомдохооргүй урт насыг насаллаа. Польш Эх орондоо нэг насаараа хүчин зүтгэв. Юм юмыг үзэж өнгөрүүллээ. Миний амьдрал ингээд дуусч байна даа гэж аяархан атлаа атаархам тайвнаар хэлэв.
-Тиймээ, үлгэр ингээд төгсөж байна гэж би түүнд хариулав. Энэ үг надад, тархи толгойд минь захирагдалгүйгээр миний сэтгэл зүрхнээс аяндаа мултран гарч билээ. Амьдрал тэмцлийг үзэж үнэлэх, түүнд хийсвэрлэн хандах зохиолч, сэтгүүлчийн минь үг байсан юм болов уу даа.

БУРМААР БУС УРМААР ТЭЖЭЭ ГЭДЭГ ЮУТАЙ ҮНЭН

2008-03-14T09:44:00.001-07:00

Эх орноосоо алс хол суухад нутаг ус, ах дүүс, анд нөхдөө санагалзах нь хүний ёсон буй заа. Хэн нэгнээр захидал ирэх, хэдхэн үгтэй Е-майл бичсэн ч сэтгэл сэргээд ирнэ. Намайг Польшид суух хугацаанд олон хүн захидал ирүүлжээ. Хаягдаж үрэгдүүлэлгүй хадгалаад байсан чинь хавтас дүүрсэн байна. Үзэг нэгт сэтгүүлч Ц.Дашдондов, Б.Ганбат, Г.Бямбажал, яруу найрагч Ү.Хүрэлбаатар, Х.Чилаажав гээд маш олон нөхдөөс ус нутаг, Улаанбаатарын сонин хачныг өгүүлсэн, утга зохиолын болоод улс төрийн амьдралаас сонирхуулсан захидал байх аж. Гучин жил үерхэж нөхөрлөсөн сэтгүүл зүйн болоод утга зохиолын анд сайн нөхөр Бажуудайн Ганбатын минь сүүлчийн захиа ч байж л байна. Намайг нааш явахаас хэдхэн хоногийн өмнө үзэг нэгт нөхөр Б.Ганбат, Б.Пүрэвдаш, Ц.Мөнхбаатар гурав маань надтай Ц.Мөнхбаатарын хувийн цайны газарт уулзан ганц шил юм суллаж сэтгэлийн үгээ ярилцаад гурван жилийн дараа хүрээд ирэхэд чинь ахиад яг энэ бүрэлдэхүүнээрээ уулзалдая гэсэн сэтгэлийн ерөөл тавиад салж билээ. Тэгэхэд би Б.Ганбаттайгаа сүүлчийн удаа уулзаж суугаагаа мэдсэнгүй. Польшид ирсэн хойноо би түүний бичсэн Чадраабалын Лодойдамбын тухай номыг эхнээс нь эцсийн хуудсыг хүртэл маш анхааралтайгаар уншиж сэтгэл ихэд хөдөлж билээ. Тэр даруй маш урт захидал бичиж явуулсан. Хариу нь нэг их удалгүй ирсэн. Тэр захиа түүний сүүлчийнх байжээ.
2004 оны 4 дүгээр сарын 19-ны өдрийн өглөө ажилдаа ирж шинэ долоо хоногийн ажлаа төлөвлөн бичиг цаасаа эмхэлж цэгцлэн нухсаар суутал нэг мэдэхэд үд дунд өнгөрсөн байв. Тэгтэл гэнэт утас дуугарав. Улаанбаатараас В.Алзахгүй ярьж байна. Бажуудайн Ганбат зуурдаар нас барж бид дөнгөж сая оршуулаад ирлээ. Чамд дуулгахгүй бол болохгүй гээд ярьж байна. Танай аймгийн харьяат Дуурийн театрийн гоцлол дуучин Ганбат бас нас нөгчив. Бид чинь хоёр сайхан Ганбатаа алдчихаад сууж байна даа хө гэлээ. Би юу гэж хэлэхээ мэдэхгүй, түүний үгэнд огт үнэмшихгүй байв. Бодол санаа, цаг хугацаа зогсчих шиг санагдаж билээ. Талийгаачийн гэр рүү залгаж түүний эхнэр Юмсүрэнтэй ярив. Үг хэлж болохгүй хоолой зангираад байснаа санаж байна. Харин Юмсүрэн надаас илүү дээр сэтгэлээ чангалан барьж чадаж байх шиг санагдсан. Цагаа болохоор эмэгтэй хүн чинь эр хүнээс илүү сэтгэлийн тэнхээтэй байдаг юм билээ.
Тэр өдрийн тэмдэглэлээ өнөөдөр эргэн сөхөж үзвэл «Эхнэр Юмсүрэнтэй нь утсаар ярьж эмгэнэл илэрхийллээ. УИХ-ын Тамгын газрын Хэвлэл мэдээлийн албаны дарга Б.Оюун-Эрдэнэд факс илгээж эмгэнэлийн цахилгаан утас илгээв.
Анд сайн нөхөд минь ар араасаа явж одох юутай аймшиг. Хэсэг уйлав. Амьдрал гунигтай, утга багатай санагдаж байна» хэмээн тэмдэглэж үлдээжээ.
Яруу найрагч Банзрагч нас барсан тухай мэдээлэлд сэтгэл бас их эмзэглэснээ санаж байна. Б. Оюун-Эрдэнэд хаяглаж илгээсэн эмгэнэлийн цахилгааныг тэр өдрийн тэмдэглэлд хавсарган үлдээсэн байв. Түүнийг уран зохиол, нийтлэлд дуртай, түүнийг ойлгож хүндэтгэдэг уншигчиддаа толилуулж сэтгэлийн гунигаа хуваалцахад буруудах нь юу билээ гэж бодлоо.

УИХ-ЫН ХЭВЛЭЛ, МЭДЭЭЛЛИЙН АЛБАНЫ ДАРГА
Б.ОЮУН-ЭРДЭНЭ ТАНАА

Дашдожийн Нацагдоржийн нэрэмжит утга зохиолын дээд шагналт зохиолч, Чадраабалын Лодойдамбын анхны шагналт утга зохиолын шүүмжлэгч, Монгол Улсын нэрд гарсан сэтгүүлч, унаган багын минь үзэг нэгт үнэнч сайн анд нөхөр Бажуудайн Ганбат зуурдаар таалал төгссөн тухай итгэхийн аргагүй эмгэнэлт мэдээг дөнгөж сая Улаанбаатараас утсаар сонсоод энэхүү хэдэн өгүүлбэрийг эвлүүлж ядан бичиж сууна.
Бажуудайн Ганбат бол бүтээж туурвихын үлгэр дууриалыг бидэндээ үзүүлсэн гайхамшигтай хөдөлмөрч, гайхалтай авьяаслаг, Монголд олон төрөхгүй уран бүтээлч байв. Тэрээр анд нөхөддөө туйлын түшигтэй, Ч.Лодойдамын «Тунгалаг Тамир» романы өгөөмөр сайхан сэтгэлт Цахиур Төмөрийг өөрийн эрхгүй санагдуулдаг гүндүүгүй сайхан, гүжирмэг шулуухан монгол эр хүн байв. Эдгээр өгүүлбэрийг би өнгөрсөн цаг дээр бичиж, эрхэм сайн журмын нөхрөө харамсан харамсан дурсаж эргэж тэр минь бидэндээ харагдахгүй шүү дээ гэж бодохуйяа асгаран гарах нулимсаа тогтоон барьж даанч чадахгүй байна.
Б.Ганбат нь УИХ-ын хэвлэл, мэдээллийн алба, ялангуяа «Төрийн мэдээлэл» сэтгүүлийг үүсгэн байгуулж бэхжүүлэхэд өөрийн олон жилийн хөдөлмөр бүтээл, жинтэй хувь нэмрийг оруулсан чадварлаг зохион байгуулагч байсныг та бид мартах учиргүй буй заа.
Миний энэхүү эмгэнэл гашуудлыг талийгаачийн хань Юмсүрэн, үр хүүхдүүд, төрөл төрөгсдөд нь хожимдсон ч гэсэн дамжуулж өгөхийг Танаас гуйя.

Т.Баасансүрэн, гэр бүл, үр хүүхдийн хамт
Варшав хот, 2004 оны 4 дүгээр сарын 19 гэжээ

Алив зүйлийг өнгөрсөн цаг дээр өгүүлэх тун хэцүү юм. Гэвч амьдрал өөрөө өчигдөр, өнөөдөр, маргааш гэсэн гурван цагийн эргэлтэд багтаж байдаг юм болохоор яая гэх билээ дээ.
2003 оны 10 дугаар сарын 10-нд надад бичсэн 14 хуудас уртын урт захидалдаа миний найз Б.Ганбат амьдрал, уран бүтээлийн тухай бодол эргэцүүллээ хуваалцсан байж билээ. Одоо эргэж бодоход уран бүтээлч сайн нөхрийн минь сэтгэлийн захиас байжуу дээ гэж бодогдох юм. Тэр бас намайг Польшид хоосон суугаагүй биз, уран бүтээлээ хийж байгаа биз гэж сануулсан байсан.
«Би чамайг тэнд байхдаа шинжлэх ухааны докторын бүтээлээ туурвиасай, тэндээ хамгаалчихвал бүр сайнсан гэж бодох юм. Явахад чинь ч хэлж байсан даа. Тэгээд дараа нь тэр сэдвээ нийтлэлийн хэлбэрээр, бодол эргэцүүллийн маягаар, уран сайхантайгаар, баримттайгаар дэлгэрүүлээд, наанаа энгийн сайхан хүүрнээд цаанаа шинжлэх ухааны чанараа хадгалаад томоо сайхан ном бичээсэй. Чи л чадна даа. Хожмын сэтгүүлчдэд ёстой нэг эрээд олдохгүй эрдэнэ, сураад олдохгүй сувд тэр болно доо. Ш. Лувсанвандангийн цагаан ном гэдэг шиг л үнэтэй юм болно. Дахин хэлэхэд чи л чадна. Яагаад гэвэл чи мэргэжлийн сэтгүүлч эрдэмтэн төдийгүй, сайн зохиолч хүн. Чи мэргэжилдээ үнэн сэтгэлээс ханддаг хүн. Чамд боловсрол нь, туршлага нь, онол нь /урьд, одоогийн/, туулсан зам нь бүгд байна. Чи өндөр уулын орой дээрээс тэр бүхнийг одоо харж байна. Тэр ном зохиолчийн бас сэтгүүлчийн авьяас, туршлага, чадвар хослон шингэсэн бүтээл болно.
Лодойдамба бугайн амьдрал, уран бүтээлийн тухай ном бичихэд сэтгүүлчийн хөдөлмөр эрхлэх явцад олж авсан туршлага маань надад их тус болсон гэж би боддог шүү» хэмээн бичсэн байж билээ.
Үзэг нэгт бусад нөхөд маань ч надаас юу хийж байна. Ямар бүтээл туурвиж байна л гэж асуудаг юм. Элчин сайдын ажил алба тэнь сайн уу гэж барагтай л бол асуухгүй шүү. Тэр ажил тэдний хувьд төдийлөн сонирхол татах алба биш гэдгийг би ойлгодог болохоор юм хэлдэггүй юм.
Сайн нөхөр, туршлагатай сэтгүүлч Гэндэнгийн Бямбажалаас ирүүлсэн хоёр ч урт захидал байна. «Ноён элчин сайд сээмэн шар дүүдээ. Да хүрээний хэнхэг шар өвгөнөөс» хэмээн тодотгон хаяглаж байгаад уулын горхи боргилон үелзэн урсах адил хөврүүлсэн тэдгээр захидлаас нутгийн минь уулс харагдах шиг, шандаст хурдан хүлгүүдийн минь янцгаах чимээ сонсогдох шиг болдог юм. Г.Бямбажал бас л юу хийж, ямар бүтээл туурвиж байна гэж асуусан байсан.
Нэрт сэтгүүлч Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ц.Дашдондов өөрийн захидалдаа амс хэмээн архи, амтал хэмээн ааруул илгээв. Аглаг тал нутгаас тань адууны хомоол хоёрыг явуулав. Уугиулж утааг нь үнэрлээд унасан нутгаа дахин нэг дурсаарай гэж бичсэн нь онгод хийморио сэргээгээрэй гэсэнтэй яг адилхан сонсогдож байсан билээ.
Авьаслаг яруу найрагч Ү.Хүрэлбаатарын захидал яруу найргийн уран тансаг мөрүүд шиг санагддаг юм. Тэр надад бичсэн нэгэн захидалдаа:
«Тэртээ алсад, тэнгэрийн хаяаны үзүүрт, Харь газарт, хамаатан садан мэт Баасансүрэн анд минь суугаа хэмээн бодоход нэгэн бие хоёр болж, нэгэн хүслэн хорь болж биелэх мэт бодогдоно. Сэвшээ салхи навчис дунд наадаж сэрүүн хонох арван тавны саран эрхлэн тоглох монгол нутгийн цэнхэр хавар шувтарч зуны урь хэдийнэ оржээ. Яг л ийм үед таны минь онгод хийморь яргуй мэт цэцэглэж оюун ухаанаас тань сонгомол зохиолын үер хурайлан буудагсан. Одоо ч тийм буй заа» хэмээн асуусан байж билээ.
Төр засаг, түмэн олны итгэлийг дааж гурван жил Элчин сайдаар ажиллаад нутагтаа буцаж очихдоо би хэний ч өмнө нүүр улайхгүй гэдэгтээ итгэлтэй байна. Хэлэх үгтэй, хийсэн ажилтай болохоор тэр буй заа. Хуримтлуулсан албаны холбогдолтой бичиг цаас л лав арав хорин боть болжээ.
Харин найз нөхдийн дээрх асуултуудад бүдэрч мэдэх шинжтэй хүйтэн хөлс чийхарч байна. Гурван жил гэдэг хүний амьдралын хувьд багагүй хугацаа. Уран бүтээлч хүнд бол эргэж олдохгүй их хугацаа. Би энэ гурван жилд уран зохиол, сэтгүүл зүйд юу хийж ямар хувь нэмэр оруулав гэж өөрийн эрхгүй өнөөдөр өөрөөсөө асуугаад хариулж чадахгүй хулгамнан сууж байна.
Үзэг нэгт зохиолч Элчин сайд Т.Султан уран зохиолын 2-3 чамбай ном бичээд гаргачихсан байсан. Эрдэмтэн Элчин сайд Б.Даш-Ендон эрдэм шинжилгээний цөөнгүй ном туурвисан гэж дуулсан. Академич Б.Чадраа надад тэр ямар хөдөлмөрч хүн бэ? Нэг жилд гурван ном бичиж байна шүү дээ гэж толгой сэгсрэн ярьж билээ. Ингээд бодохоор цаг хугацааг өөрөө санаачлан гаргаж ажил албаа зөв зохицуулж чадвал Элчин сайд хүн ч багагүй зүйлийг туурвиж бүтээж болдог бололтой.
Миний хувьд харин тэгж чадсангүй. Дутуу ажиллажээ. Энэ нь миний өөрийн нэг муу зуршилтай холбоотой бололтой. Өнгөрсөн гучин жилд бичиж туурвиснаа эргэж санахад би гол төлөв ээлжийн амралтын өдрүүдээр бичиж бэлтгэсэн байх юм. Нэг зүйл бичье гэж олон хоног, сар, жилээр бодож санаанд бууснаа зэрвэс тэмдэглэн үлдээж явсаар ээлжийн амралтаа авмагц үзэг, цаас нийлүүлэн өдөр шөнөгүй суусаар гараас гаргаж санаа сая амардаг билээ. Сайхан ч амарсан юм шиг өөрт санагддаг юм. Польшид Элчин сайдаар томилогдоод ажил төрлийн байдлаас болж 2003 онд амарч чадсангүй. Ерөнхийлөгчийн айлчлал, энээ тэрээ болсоор зун болж за эхлээд ажилтнуудаа амраагаад авья. Сүүлд зай зав гарна биз. Тэр үед нь больё гэж хойш тавьсаар явтал нэг мэдэхэд он шувтарсан байж билээ. 2004 онд нутагтаа очиж амарна. Ёстой нэг сайхан амарна даа гэж сэтгэлээ хуурч явтал хамт ажиллаж байсан дипломат ажилтан, жолооч нарын томилолтын хугацаа дуусч зэрэг зэрэг нутагт дуудагдаад гав ганцаархнаа үлддэг байгаа. Шинэ томилогдсон хүмүүс ирэхийг хүлээсээр найман сар хүргэж, тэгтэл Польшийн Гадаад Хэргийн сайд Монголд албан ёсны айлчлал хийх болоод ажил төрөл ар араасаа ундрав. Айлчлалын дараа Эх орондоо долоо хоноод л Варшав буцахаас өөр аргагүй болсон. 2005 оны зун ээлжийн амралтаа хуваарийн дагуу эдлэх гэж бэлтгэж байтал хамтран зүтгэгчийн маань төрүүлсэн эх нь өөд болж нутаг дуудагдаад бараг хоёр сараар эзгүйрэв. Ганц сайд, ганц ажилтан, ганц жолоочтой ЭСЯ-нд энэ мэт урьдчилж тааварлашгүй зүйлс нэг бус гардаг юм. Ингээд миний мэдэлд хагас бүтэн сайны амралтын өдрүүд л үлдэж байгаа юм. Унасан бөхөд шалтаг мундахгүй гэдгийн үлгэр болж байгаа биз?
Гэхдээ хов хоосон ч бас суусангүй. Өнгөрсөн гурван жилд Монгол Улсын Төрийн шагналт зохиолч Балжирын Догмид зэрэг үзэг нэгт нөхөддөө зориулж нэг өгүүллэг бичжээ. Хөөрхөн өгүүллэг болсон. Монголдоо очиж байгаад «Цог» сэтгүүлд, эсвэл аль нэгэн сонинд нийтлүүлэх бодолтой байна. Гол төлөв бямба, ням гаригт сууж цоохорлосон тэмдэглэлүүд минь нэгдэж нийлээд «Элчин сэтгүүлчийн тэмдэглэл» хэмээх энэхүү номыг бүтээж байна. Үүндээ би сэтгэл хангалуун байна. Польшид тодорхой хугацаагаар сууж аж төрж ажилласан монгол сэтгүүлч, монгол зохиолчийн чин сэтгэлийн өчил юм. Хамгийн гол нь Монголд гарч буй Польшийн тухай хамгийн анхны нийтлэлийн ном билээ. Монгол, Польшийн найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд оруулж буй миний өчүүхэн хувь нэмэр юм.
Би сүүлийн арав гаруй жилийн турш хүний амьдралын тухай нэгэн бодол эргэцүүллийн роман бичихсэн гэж мөрөөдөж явна. Бичлэгийн хэлбэр нь өвөрмөц сонин байх юм. Түүнийгээ эхэлсэн. «Алаг цоохор амьдрал» хэмээн одоогоор нэрлээд байгаа. Хэзээ дуусахыг хэлж мэдэхгүй. Ямар ч байсан Польшид эхэлсэн, Монголд дуусгана. Харин академич Цэндийн Дамдинсүрэнгийн төрсөн охин доктор профессор Анна Цэндийна миний «Тэрбумтан» романыг орос хэл рүү хөрвүүлснийг 2006 оны эхээр Улаанбаатар хотноо цөөн хувь хэвлүүлэх боломж гарсныг нэмж хэлье. Уг романыг гадаадад хэвлэх сонирхолтой байгаагаа зарим хэвлэлийн газар илэрхийлсэн.
Ийм л зүйлийг би үзэг нэгт найз нөхөддөө хэлж чадах байна. Чамлалтай гэдэгтэй огт маргахгүй. Үнэхээр өөрийгөө голмоор байгаа юм. Гэхдээ нэг зүйлийг зөвөөр ойлгоорой гэж найзуудаасаа гуйх байна. Гадаад харилцаа бол миний хувьд цоо шинэ салбар байсан. Тийм учраас би шинэ ажилдаа дадаж дасах, түүнд багагүй цаг хугацаагаа зарцуулах хэрэгтэй байлаа. Дадаж дасах төдийгүй хэнээс ч дутахгүй ажиллах хэрэгтэй байлаа. Тийм учраас тодорхой хугацаанд үндсэн мэргэжил, үйл хэргээсээ хөндийрсөн ч байж болох юм. Ийм тайлбар хангалтгүй гэдгийг ойлгож байна. Учир нь миний үзэг нэгт нөхөд бол гайхалтай хөдөлмөрч, гайхамшигтай бүтээлч улс байгаа юм. Тэднийхээ амыг хаахад нэмэр болгохын тулд нэгэн эргэцүүлэл нийтлэлээ чамлахгүйгээр эл номондоо оруулах нь зүйтэй гэж үзлээ. Өнгөрсөн гурван жилд төвийн сонин хэвлэлд тун цөөхөн зүйл бичжээ. Нэг нь энэ юм. Нэр нь «Дэлхийн дэлдгэр чихийг дэлдийлгэж чадах уу, монголчууд бид». 2004 оны хавар

«МОНЦАМЭ мэдээ» сонинд бүрэн эхээрээ нийтлэгдсэн билээ.
2005 оны 4 дүгээр сарын 14-нд Монгол, Польшийн хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 55 жилийн ой болов. Энэхүү түүхт үйл явдалд зориулж «Варшав дахь Монгол Улсын Элчин сайдын Яам. Монгол, Польшийн харилцаа» хэмээх ном бэлтгэж гаргав. Намайг анх Польшид Элчин сайдаар томилогдоход уншиж танилцах материал ховорхон, байгаа зарим нь эмх замбараагүй эрээвэр хураавар байдалтай байсан билээ. Монгол, Польшийн харилцааг судлагч нарт, монголч эрдэмтэд тэрчлэн цаашид энэ салбарт ажиллах, Варшав дахь ЭСЯ-нд ирээдүйд тохоон томилогдох залуу дипломатчдад гарын авлага болох болов уу гэж найдаж байна. Уг номыг бүтээхэд архивын материал ухаж төнхөхөөс эхлээд бичиж бэлтгэх, эмхлэх цэгцлэх гэж багагүй хөдөлмөр зарцуулсан. Цэвэр уран бүтээлийн ном биш ч судалгааны бүтээл болсон болов уу.
Хэд хэдэн зохиолч, судлаач, нийтлэлчдийн бүтээлд задлан шинжлэл хийхийг оролдож судлал, шүүмжлэлийн өгүүлэл бичсэн байна. Эргэж харахад сонин ч юм шиг санагдсан тул ганц нэгийг сугалан авч энэхүү номондоо орууллаа. Үүнийгээ харин би уран бүтээл, судлал шүүмжлэлийн өмнөх жилүүдийн үйл ажиллагааны минь үргэлжлэл гэж ойлгож байна.
Анд нөхөр Бажуудайн Ганбатын сүүлчийн захиа, захиасын талаар түрүүнд би цухас дурдаад өнгөрсөн. Нөхрийн захиас, даалгавар шиг эрхэм зүйл гэж үгүй. Тэр хүн надад итгэж найдаж байсан байна. Тиймээс Монголын сэтгүүл зүйд сүүлийн гучин жилд хийж бүтээснээ эргэж харах, нийлүүлж нэгтгэн эмхэтгэж түүвэрлэх санаа төрж байна. Энэ бол миний үүрэг юм. Нөхдийн өмнө, нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг юм. Хамгийн гол нь Монголын сэтгүүл зүйгээс надад хүлээлгэсэн даалгавар байж таарна. Хөндөж босгоод дуусгалгүй орхисон зүйл зөндөө. Дуусгасан сэдэв нь ч нэг бус. Тэр бүгдийгээ зангидаж рамлах бодол байна. Уг нь бодоогүй биш бодож байсан юм. Өмнөх үгэндээ ч дурдсан билээ. Шинжлэх ухааны докторын сэдэвт бүтээл гээд байдаг минь тэр юм. Бараг зуун жилийн түүхтэй Монголын сэтгүүл зүйн хөгжил дэвшлийн түүхэнд үнэлэлт дүгнэлт өгч, Монголд ардчилсан чөлөөт хэвлэл хэрхэн үүсэн төлөвшсөнийг бичиж үлдээх ёстой болов уу гэж бодож байна.
«Алаг цоохор амьдрал» романаа дуусгах, сэтгүүл зүйн бүтээлүүдээ эмхлэн цэгцэлж нэгтгэх, шинэ санаагаар нэмж баяжуулах, зарим зүйлмйг цоо шинээр бичиж бэлтгэх гэсэн үндсэн гол зорилт өмнө минь лав байна. Энэ нь дор хаяхад таваас арван жилийн хөдөлмөр шаардана. Бурхан тэнгэр надад нас заяаж, энерги хайрлах юм бол цаана нь гарна л гэж бодож байна.

Монгол Улсын төрийн шагналт зохиолч Балжирын Догмид
зэрэг үзэг нэгт уран бүтээлч нөхөддөө зориулав.

ШИВРЭН ШИВРЭН ОРСОН ЗҮСЭР БОРОО

2008-03-14T09:42:00.000-07:00

/Өгүүллэг/

Утас дуугарав. Дорж харилцуурыг аваад
-Аймгийн захиргааны ахлах нягтлан бодогч Дорж сонсож байна гэж хоолойгоо шахан байж албархуугаар хэлээд хараагаа төв болгож хамаг биеэрээ анхаарч хариу хүлээлээ. Түүнийг сонсоод агшин төдий чив чимээгүй болсон харилцуурын нөгөө үзүүрт гэв гэнэт загатнасан юм шиг час час хөхөрч
-Аа базарваань ахлах нягтлан бодогч гуай юу гэж тохуурхсанаа ахин хөгжилтэйгээр тас тас инээв. Тэр даруй дорхноо зүггүйтсэн хүүхэд шиг болж хувирсан Доржийн нүдэнд хөх оч үсчиж суудал дээрээ тогтож ядсанаа хагас өндийж ширээгээ дэрлэх нь холгүй бөхийж байгаад
-Чи хэн бэ, битгий нохойтоод байгаарай. Нэрээ хэлэхгүй бол утсаа тавилаа шүү гэж сүрдүүлэв. Одоо бол түүний дуу хоолой арван наймт шиг жингэнэж байлаа.
-Базар байна аа, өөр хэн байдаг юм. Ахлах нягтлан бодох болоод дэвшчихсэн үү, миний нөхөр гэж утасны үзүүрт доогтой нь аргагүй хэлэх сонсогдов.
-Аа хөө гэж, чи байсан юм уу. Нэрээ шууд хэлэхгүй авгай хүүхэд шиг юу гэж айлгүйтээд байгаа барам бэ чи гээд Дорж хүд хүд инээлээ.
-Чи чинь төрөл арилжсан мэт өөр болчихсон байна шүү дээ. Дуу хоолой чинь хүртэл хиймэл, хөндий хүйтэн болчихож. Хүн андуурав уу гэж айлаа шүү гэж Базарыг үнэнээсээ хэлэхэд Дорж
-Аймгийн дарга муу нөхрийг чинь сүрхий тоож арван долоон тоот тушаалаа өчигдөр гаргаж суга дэвшүүлээд сууж байгаа нь энэ дээ хө хэмээн бахархангуй хэлэв.
-Анд минь чамд арван долоон тоот цаасан тушаал хэрэгтэй юү, эсвэл арван найман настай гол шиг сайхан гоо үзэсгэлэнт бүсгүй хэрэгтэй юү Гэж Базар урдаас нь асуув. Дорж
-Аль аль нь л хэрэгтэй байна. Хэн бэ тэгээд тэр чинь гэж тэсч ядан асуув. Загатнасан газар нь маажиж чадсандаа үнэ орж урамшсан Базар
-Алтан Москвад дөнгөж сургууль төгсөөд албан томилолт өвөртөлж манай редакцад хувиарлагдан ирсэн тостой гараар баримгүй, тоостой орчлонд төрөмгүй, эр бүрийн нүдийг соронздож татсан, эмс хүүхнүүдийн атаархлыг хөдөлгөсөн хөөрхөн тогос нэгийн ширхэг байнаа хө гээд үгээ таслан хүлээв. Дорж түүний үгийг өлгөн авч
-Танай редакци шинэ хүнтэй болоо юу. Алба ажлын далим гарч хот орвол танилцаж болох л юм. Архайж дархайсан олон адгуус нарын дунд орсон хөөрхий тэрхүү янзгыг би өрөвдөж байна. Хэлтэрхий ч үлдээлгүйгээр хэмхэлж идээд барах биз та нар гэж явуулав.
-Хэмлэн идэх нь байтугай хэл хүргэн долоож ч чадахгүй байгаад хамаг учир байнаа, Дорж минь. Чамайг ширтсэн, чамайг ярьсан, чиний хэдэн шүлэгнээс өөр юм бодохоо больсон хүүхэн байна гэж Базар ар араас нь дуржигнуулан урсгав.
-Аа ойлголоо. Миний шүлгийн түүврийг уншаа юу. Орчлонд олж уншсан олон бүсгүй шаналана даа хөөрхий. Ганц наана чинь биш Монголоор дүүрэн байгаа байлгүй. Түрүүч нь надад өөрсдөө захидал хүртэл бичиж байна гэж Дорж илэрхий онгиров.
-За чи битгий томроод бай. Чиний бодож байгаа тэр хүүхэн чинь энэ бишээ. Шал ондоо. Лусын гэгээн дагина л гэсэн үг. Яруу найрагт үнэнхүү дуртай. Хамгийн гол нь галзуутай сайн ойлгож байгаа юм. Торгон мэдрэмжтэй тогос мөнөөсөө мөн.
Чамтай уулзаж танилцахсан, учирч ярилцахсан гээд байгаа юм. Аз чинь гозойж байгаа дээр ажлаа хаяад ч болов түргэхэн хот орж ир гэж Базар түүнд учирлан ятгав.
-Албан тушаал дөнгөж дэвшчихээд байгаа хүн ажил хаян хот орно гэж байхгүй ээ. Тэр ярихгүй. Албан томилолт л авах гэж оролдоод үзье. Өгөх нь үү үгүй юү бас мэдэхгүй. Тэр хүртэл чи тэндээ аргалж бай гэж Дорж учир байдлаа тайлбарлав.
-Доржоо чи чинь арай албан тушаалын хэнээ тусчихаагүй биз. Атар талын онгон цэцгийн дэргэд ахлах нягтлан бодох юү юм бэ, үхсэн хойноо. Нулимаж орхих хэрэгтэй. Ахлах нябо, ахлах нябо гэнэ шүү. Их юм болж дээ. Хаан ширээнд заларчихсан биш ямар. Чи тэгээд ирэх юмуу, үгүй юү гэж Базар арга ядан гаслав. Ацан шалаанд орсон Дорж бяцхан бодлогширсноо
-Сүүлийн сард хэдэн ганган шүлэг бичсэн. Тэрнийгээ борлуулж хүн ардаа баярлуулах санаатай хот орох гэж байсан юм. Очноо, очно. Тэсвэр гаргаад хүлээж бай. Тэр хүүхнээ надад хадгалж бай гэж унаган багын найзыгаа тайтгаруулав. Ам авч санаа амарсан Базар
-За яамай түргэн ирнэ шүү. Нааш гарахдаа цахилгаан бичиж мэдэгдээрэй. Би тосч авна. Аминчилж ярих юм зөндөө байна . За чи мартавзай, заяаны чинь хань энд хүлээж байна шүү гээд утсаа таслав.
Дорж харилцуураа тавиад мушилзан инээмсэглэж Базар бачимдаж хэрэг болгож утасдахыг бодоход тэднийд гайгүй амьтан ирж дээ. Хүсээд байгаа тэр хүүхэн дээр чинь хүрээд очсон ч яадаг юм гэсэн шүү юм бодсоор ширээн дээрх хэдэн хүснэгтээ эмхлэн янзалж аймгийн дарга ирэх болоогүй юм болов уу гэж бугуйн цагаа хяламхийн хараад ажил албаа сайхан танилцуулж кокоо оноо авах юм шүү хэмээн мөрөөдөв.
Анхны улирлын тайлан баланс гаргах гэж Дорж долоон хоног од шуугитал сууж сампин цохиж цаас цоохорлов. Ерөнхий нягтлан бодогч авгай одоо миний амрах ээлж болсоон. Чам шиг залуу байхдаа нүдээ ширгэтэл сууж дарга нарт зарцлагддаг байлаа. Хорин жил хонон өнжин зүтгэж байж Ерөнхийн суудалд дэвшсэн. Арван сар үглэж байж ахлах нягтлантай болсны хэрэг юу билээ, хэд хоног энэ муу зовлогоо амрааж салхинд гарнаа гэж хэлээд гурван зуун км-ын цаадах сум руу томилолт авч алга болсон тул Доржийн нуруун дээр ачааны хүнд аргагүй л тохогджээ. Үүнд нь тэрбээр огтхон ч дургүйцсангүй. Харин ч дуртай нь аргагүй ханцуй шамлан чармайж, аймгийн захиргааны бөгс эргэх зайгүй жижигхэн өрөөндөө хоноглох шахаж байв.
Бүтэн долоон хоног нүд чирэмхийлгүй суугаад бүх зүйлээ бэлэн болгож аймгийн даргад нэгбүрчлэн танилцуулахад бэлэн болгоод бугуйн цагаа харвал оройн хорин цаг болж байв. Өдийд дарга сууж байгаа болов уу, явчихсан байдаг болов уу. Өглөө ч болдог юмуу гэж бодоод Дорж хөшсөн хүзүү сээр, дал мөрөө хөдөлгөн сунайтал утас дуугарав. Авбал авгай ерөнхий нябогийн дуу чихэн дээр нь хадаж
-Тайлан балансаа дуусгасан бол аваад ороод ир эгчийн дүү гээд тас тас хөхөрснөө утсаа тасалчихав. Алмайрч гайхсан Дорж энэ гайхал чинь ид шидтэй илбэчин гэчий биш байгаадаа. Санасан бодсон бүхнийг нэвт шувт харж байвал баларлаа шүү та минь хэмээн зүрх алдан эмээсээр хавтаст материалаа барьж өрөөнд нь явж орвол улаа бутарсан Ерөнхий нябо нь Сэврэй сумын даргатай хамт сайхан загнаж инээд алдчихсан сууж байв. Ширээн дээр чанасан мах, ингэний ааруул дэлгэн тавьжээ.
-Жал дарга энэ хүүг таних уу, манай ахлах ня-бо гээд Ерөнхий Дорж руу зааснаа
-За миний дүү наашаа суу. Мах ид, идээ амс. Сэврэй ногоон ч байгаа гээд малилзан инээв.
-Нутгийнхаа ганц яруу найрагчийг танилгүй яахав дээ энэ чинь. Чиний цэрэг болсон юм уу гээд сумын дарга Жал Доржийг ихэд хүндэтгэн босч гар барив.
-Доржийг манай нутгийн хүүхнүүд л голдуу таньдаг гэж бодож байсан юм. Харцуул бас таньдаг юм байж л дээ хэмээн Ерөнхий үгээр чимхсэнээ
-Алив тэр тайлан балансаа үзүүлээдэх. Эгч нь чамд яг долоон хонгийн ажил үлдээсэн байгаа биз. Цаана нь гарч чадсан бол чи овоо хүү юмаа гээд бичиг цаасыг авч гүйлгэн харснаа
-Манай ахлах нэг ийм байхгүй юм бол хэний ахлах ийм байх вэ дээ гэж бахархангуй хэлээд
-Долоо хоног би ч сайхан амарлаа. Долоо хоног Дорж ч сайн хөдөлмөрлөжээ. Маргааш өглөө эгч нь энийг аймгийн эзэнд нүүр бардам барьж орноо. Энэ бүхнийгээ тэмдэглээд гурвуулаа ганц ганц аяга ганзай цааш харуулах уу даа гээд Сэврэй ногоон хэмээх шимийн архинаас гурван шаазан аяга дүүргэж бялхуулан мэлтэлзүүлээд Жал дарга тэр хоёрт барив.
Яриа хөөрөө, нүүрэн дэх баяр баясал юм юмнаас нь харахад Сэврэй сумын дарга, Ерөнхий нябо хоёр жиг ургаж жигтэйхэн сайхан амарцгаасан нь илэрхий мэдрэгдээд, түүнийг нь далимдуулж Дорж сэврэй ногооноос ойр ойрхон гурван аягийг угсруулан татаж орхивол дотор халуу дүүгээд цаанаа л аятайхан болоод явчихав. Нэг мэдсэн яриа хөөрөө аяндаа асан дүрэлзэж, Доржийн уншсан хайрын бадгуудыг эр эмгүй магтацгаагаад ах дүү шиг ойр дотно болчихсон насны болоод зүсний ялгаа аль хэдийнэ арилсан байлаа. Ерөнхий ня-богийн малигар шар царай бумбан улаанаар тунараад улцгар улаан нүд нь торомгор гоёмсгоор тормолзож байв. Би согтож байна даа гэж гэнэт ухаарсан Дорж морь харах нэрийдлээр сэм гарч одов. Тэр хоёр нь ч түүнийг нэг их хориглосонгүй.
Маргааш нь мангартаж ногоорсон Дорж нойроос арайхийн сэрсэн ч ажил тасалж болохгүй хэмээн шүд зуун босч зогсоогоороо бүтэн данх хүйтэн цай залгилаад цаг бүртгэгчтэй уралдан ажилдаа ирэв. Сандалдаа ч тухлаж амжаагүй байтал утас жингэнэн дуугарав. Дорж харилцуурыг ярвайн байж аваад
-Байна уу хэн бэ хэмээн лавлабал Базар урдаас нь
-Үгүй чи чинь наанаа суусан хэвээрээ юү? Улаанбаатар орж ирнэ гэсэн чинь яасан бэ. Ёстой цусгүй алах нөхөр юмаа хэмээн шогшров. Дорж долоо хонгийн өмнөх яриаг таг мартсандаа сүрхий бантаж
-Үгүй чи байз гэм. Би явах гэж байсан юм. Нэгдүгээр улирлын тайлан баланс гаргах гээд... хэмээн түгдчив.
-Ахлах нябо болчихсоноо амьдралдаа олдошгүй аз гэж чи санаа юу. Юу юм бэ наадах чинь. Албан тушаал дэвшинэ гэдэг хортой эд. Харж байна уу, яг л бух шиг дөрлүүлчихэж байгаа биз. Больж үз хөөе. Холын холд хогон дээр аваачиж хая наадахаа. Чи одоо тэгээд сампин сайхан, ахлах нябо аягүй гоё гэж шүлэг бичих үү? Ямар шившигтэй булай хэрэг вэ гэж Базар түүнийг нүүр нүдгүй загнав.
Доржид Ерөнхий ня-бо нь харагдах шиг болж гуравтын бетон дүүрэн сэврэй ногоон сэнгэнэх шиг болоход дотор нь муухайран огиудас цутгаад явчихад хариу юу ч хэлж чадалгүй утсаа тавиад өлгүүрээс цуваа шүүрэн авч гадагш гүйн гарав. Тэр чигээрээ тэшүүлэн гүйж ойролцоох дэлгүүрт очиж хоёр шил шар айраг авч шараа тайлаад зориг орж эгчийнхээ ажил руу алхав. Түүний төрсөн эгч нь аймгийн төв больницад ерөнхий эмчээр ажилладаг байлаа. Доржийг хараад эгч нь хөмсөг өргөн гайхасхийж түүнийг асуунгуй харцаар ширтэв. Тэрбээр
-Эгчээ надад таван зуун төгрөг хэрэгтэй байна гэж шуудхан хэлээд өөдөөс нь эгцлэн харлаа.
-Тийм их мөнгөөр чи юү хийх гэж байгаа юм гэхэд нь
-Улаанбаатар орж яруу найрагчдийн шүлгийн уралдаанд оролцох гэсэн юм. Өөдтэйхэн костюм пиджак, сайн шаахай, цасан цагаан цамц, гил хархан галстук дэлгүүрээс авч гоёхгүй бол хөдөөний муусайн юмс гээд хүмүүс тоохгүй юм. Шүлэг нь хичнээн сайн ч, гандсан тэрлэгтэй нь адил санаад байх юм гэж учирлав.
Эгч нь түүнийг өлмийнөөс тэргүүнийг нь хүртэл шинжин ширтээд үг дуугүй цүнхээ уудалж таван ширхэг шар халзан зуут гаргаад өөдөөс нь сарвайв. Дорж ухаангүй баярлаж
-Эгчээ би энэ мөнгийг чинь хоёр дахь номоо хэвлүүлж шагналыг нь аваад хоёр дахин нугалж эргүүлж өгнөө гэж итгэлтэй нь аргагүй хэлэв.
-Тэр яахав, миний дүү, харин чи сайн шилж сонгож аваарай. Эсвэл эгч нь дэлгүүр хамт явалцаж туслах уу гэхэд Дорж
-Өө хэрэггүй ээ эгчээ, би өөрөө чадна гэв.
Дорж тэндээс гараад аймгийн төвийн зэргэлдээх Оросын цэргийн баазын барааны дэлгүүр рүү явав. Түүнд орос дэлгүүрт нэвтрэх үнэмлэх байлаа. Хагас дутуу хэдэн орос үгээ нийлүүлж байгаад худалдагч бүсгүйд шаггүй сайн ойлгуулж хоёр зуун гучин төгрөгөөр сайхан хар костюм, пиджак худалдаж авлаа. Хорин таван төгрөгөөр цагаан цамц, ерэн төгрөгөөр шөвгөр хар шаахай, арван төгрөгөөр тас хар зангиа худалдаж авав. Цаана нь зуу гаруй янчаан халаасанд үлдлээ.
Тэндээсээ гарч шуудангаар дайраад Базарт өнөө орой Сайншандаас галт тэргээр гарлаа. Өглөө угтаж ав гэсэн товч цахилгаан илгээгээд вокзалын кассаас унтлагын вагоны билет худалдаж авав. Гэртээ ирээд нүдээ гартал гоёж толинд өөрийгөө харвал нийслэл хотынхоос ер ялгарах юмгүй ганган залуу өмнөөс нь ширтэж байлаа.
Алтан Москвад сургууль төгсгөсөн амраг хүүхэн дээр очиж байгаагаа бодолцож аймгийн төвийн нийтийн халуун усанд шулба шумбаж хир буртаг, элс шорооноос ангижраад үсчинд хүрч үс зүсээ янзлуулав. Ингэсээр байтал галт тэрэг хөдлөх цаг ойртсон байлаа. Анд нөхөр Дондогтойгоо яаран сандран уулзаж Ерөнхий нябодоо өгөөрэй хэмээн товч зурвас бичиж үлдээгээд галт тэрэгний буудал руу яарлаа.
Унтаад сэрэхэд Улаанбаатар орж ирж байлаа. Гадгаш цонхоор гүйлгэн харвал Базар нэг нөхрийн хамт галт тэрэг даган гүйж байв. Би энд байна гэдгээ мэдэгдэн Дорж тэдэн рүү гар өргөн даллаад ганц хайртай хар цүнхээ авч гарах хаалга руу дөхөв.
Гурван нөхөр олон жил уулзалдаагүй ах дүү, амраг садан адил тэврэлдэн золгов. Базарын баярлаж байна гэдэг туйлгүй. Тэр Дорж руу ахин харж дарвайтлаа инээснээ
-Чамайг чинь өчигдөр өглөө уурлаад утсаа шидчихлээ л гэж саналаа шүү. Ахиад хичнээн залгуулаад ч авдаггүй. Завхарсан гуйлгачин шүү чи. За ингээд болоо юу, өөр авах барих юм байхгүй юү гээд түүний цүнхийг харлаа.
-Надад энэ навсгар хар цүнхнээс өөр юү байдаг юм бэ. Дотор нь харин хэдэн ганган шүлэг бий шүү. Унших уу гээд Доржийг тэдэн рүү харахад найз нөхөд нь зэрэг инээд алдан
-Одоо хэрэггүй ээ. Очиж байгаад Нарандаа уншиж өг гэж хөгжилдөв. Дорж тэдэн рүү гайхан харж
-Эндээсээ шууд танай ажил руу явах юмуу гэж асуухад Базар
-Үгүй ээ, яалаа гэж. Нарангийн гэрт нь очно. Тэр чамайг ирнэ гээд өчигдрөөс хойш унтаж чадахгүй хүлээж байгаа гэв. Дорж бүр ч гайхаж
-Өнөөх бүсгүйг чинь тэгээд Наран гэдэг хэрэг үү? Гэртээ хэдүүлээ юм бэ, аав ээж нь эвгүйцэхгүй биз хэмээн бяцхан болгоомжлов.
-Иш ш Дорж минь чи хотын амьдралаас мөн ч холож байна даа. Эрх тушаалтай эрхмүүдийн үр хүүхдүүд юү боллоо гэж ээж аавтайгаа хамт байх билээ. Хотын төвд хоёр өрөө байранд хонгор Наран чинь чамайг гав ганцаараа гайхаш тасран хүлээж байна. Олон юм битгий шалгаагаад бай. Очиж байгаад асууж лавлана биз. Одоо түргэхэн явах минь гэж Базар шамдуулав.
-Нартад ганцхан төрсөн хөөрхий Дорж найрагч ингээд Наран хэмээх бүсгүйд хүчиндүүлдэг юм байжээ. Эргээд элдэв юм болбол та хоёр хамтдаа хариуцна шүү. Эртнээс би анхааруулсан шүү гэж Дорж алиалаад тэднийг дагаж таксинд орж суув.
Арван таван минутын дараа тэр гурав хотын шинэхэн хорооллын есөн давхар байшингийн шатаар өгсөж байлаа. Үүд тайлж өгсөн өндөр зэгзгэр хүүхний дүрлэгэр алаг нүдийг хараад Дорж «Ямар сайхан бүсгүй вэ» гэж сэтгэлдээ дуу алдав.
-Намайг Наран гэдэг. Тантай танилцаж байгаадаа таатай байна гээд тэр бүсгүй яралзсан цагаан шүд гарган инээмсэглээд зөөлхөн булбарай гараа өгч түүнтэй элэгсэгээр мэндлэв. Болох болохгүй юм ярьж болохгүй боловсон хонгор байна гэж Дорж энэхэн зуур бодож амжлаа.
Зочдын өрөөний ширээн дээр цай хийгээд чихэр жимс бүгд бэлэн зэхээстэй байлаа. Гал тогооны өрөөнөөс шинэхэн буузны сайхан үнэр хамар нэвтлэн ханхалж байв. Доржийг ирнэ гэж хичээнгүйлэн бэлтгэсэн нь үнэн байлаа.
-Та замдаа ядарч ирэв үү. Гэртээ байгаа юм шиг тухалж цай хоол зоогло гээд Наран түүнд аяга дүүрэн сүүтэй цай бусдаас түрүүлж бариад дүрлэгэр алаг нүднээсээ баяр баясал гэрэлтүүлэн мишээв. Тэр нүдэнд ухаарал, бодрол хамт гэрэлтэж байх шиг Доржид санаглаа.
Үе тэнгийн дөрвөн нөхөд дуу шуу болон хөгжилдөж цай хоолноос нэрэлхэж зэнзийрхэлгүй идэж ууцгаалаа. Базар санаачилгыг гартаа авч хундага өргөв.
-Анд найз, авьяаслаг яруу найрагч Доржтойгоо ахин Улаанбаатарт уулзан золгож байгаадаа, тэгэхдээ энэ удаад манай редакцийн халуун ам бүлд шинээр бүл нэмсэн найруулагч Нарантайгаа танилцуулж байгаадаа бид маш сэтгэл хангалуун байна. Наран бол найруулагчаар зогсохгүй найраг шүлгийн хорхойион гэвэл үнэнд илүү нийцнэ. Доржийн «Оосор бүсгүй орчлон» шүлгийн түүврийг эхнээс нь эцсийнх нь хуудсыг хүртэл цээжээр мэддэг бүсгүй. Би Доржтой таван жил үй зайгүй үерхэж байна. Бас ч өөрийгөө шаггүй сайн зохиолч гэж бодож явдгаа нуухгүй. Тэгэхэд Доржийн шүлгийг Наран шиг цээжилж, хамгийн гол нь Наран шиг илүү ойр дотноор ойлгосон нь үгүй. Энэ бол нэгийг хэлээд байгаа хэрэг.
Удтал хүлээсэн энэ хундгыг Дорж, наран хоёрынхоо энэ учралт уулзалтын төлөө өргөе гэв. Бүгдээрээ болор жүнз жингэнэлдүүлэн тулгаад босоо зогсч эхний хундгыг ууцгаав. Наран хоёр дахь хундгыг сэлбэн дүүргээд
-Доржоо одоо би таныг чи гэж хэлбэл уурлахгүй биз. Энэ нь илүү дээр байх. Уулзаж байгаа нь анхных боловч уг үндэс хөөж яривал бид эртний танилууд. Найз нөхөд ч гэж хэлж болно. Утга зохиол биднийг танилцуулсан юм.
Би өөрийн чинь авьяас билгийг шүтэн бишрэгчийн нэг. Яруу найргийн чинь түүврийг элээтэл уншиж, итгэл сэтгэлээрээ ойртож дотноссон нэгэн. Тийм учраас Базарыг өдөж, бас хатгаж байгаад наранд ойрхон говиос чинь салгаж нааш авчирсанд уучлаарай гээд хундгаа авч зөвхөн түүнтэй тулгав. Тэр хоёр дув дуугүй бие биесээ ширтэлцэж байгаад шимэн ууцгаав. Базар нар баярлалдан алга ташиж дэмжлээ.
-Би шинэ юм бүхэнд дуртай. Шинэ юм бүхэн миний шүлгийн мөр, бадаг болдог юм. Наранд ойрхон говио насаараа хайрлаад барахгүй ч намайг нааш угз татаж авчирсан Наран бүсгүй чамд бас хайртай гэж хэлье. Наранд ойрхон говьд өчигдөрхөн би байсан бол нарсанд ойрхон хангайд өнөөдөр энд ирэхдээ ахиад л Нарантайгаа хамт байж байна гэж Дорж алиалах хошигнохыг хослуулан бүгдийг хөгжөөв. Наран гурав дахь хундгыг дүүргээд
-Ахлах нябо Дорж ажлаасаа салж чадахгүй хэцүүхэн байсан гэсэн. Телевизийнхэн бид ч ялгаагүй ээ. Тийм болохоор одоо ажилдаа явцгаана. Дорж чи ичиж нэрэлхэх юмгүй идэж уугаад амарч байгаарай. Орой ажил тараад гурвуулаа хүрч ирнэ. Тэгээд наргин хөгжилдөж ярьж хөөрч сууцгаая. Хамгийн гол нь чиний шинэ шүлгийг сонсцгооё. Одоо Монгол ёсыг бодож гурав дахь хундгаа тулгая гэлээ.
Ингээд тэр гурав ажилдаа явж Дорж эзгүй айлд гав ганцаар үлдэв. Хийх юм олдохгүй байсан тул аяга дүүрэн архи өөртөө хийж дуустал хөнтрөөд орон дээр адар ширтэн хэвтээд элдвийг эргэцүүлэн бодолхийлэв. Өчигдөрхөн Сайншандын гудамжаар таваргаж Ерөнхий нябо бүдүүн шар авгайтайгаа сэврэй ногоон хуваалцаж явсан Доржийг өнөөдөр нийслэл хотын нэгэн шинэ хороололд ямбалж, янаглан тансархаж байна гэхэд хэн итгэх билээ хэмээн бодоход хөх инээд хүрэх шиг болж байв.
Наран бүсгүй бие хаа, нуруу туруу тэгш гоолигхон, царай зүсээр хэнд ч гологдохгүй үзэсгэлэнтэй агаад аль ч аавын хүүг номхруулан тогтоох дүрлэгэр алаг нүдэнд нь ухаалгын шинж тэмдэг нэвт гэрэлтээстэйг Дорж эрхгүй мэдэрсэн тул орой ирэхэд нь хэрхэн яаж угтах, хэнд юү гэж хэлэхээ цээжиндээ нягтлан ямар шүлгээ яаж уншихаа нүдээ аниад төсөөлөн бодож эхлэв. Ийнхүү хэсэг хэвтэснээ жигдхэнээр дуржгинатал хурхирч гарлаа.
Хаалга онгойн үүдэнд хүмүүс хөгжилдөн инээлдэхэд л сая нойроос сэрж нүдээ нухчсаар өндийн босч ирлээ. Базар, Нарангийн редакцийнхан бөөнөөрөө хүрч иржээ. Бүгдээрээ Доржийг танимхайрхан гар барьж шинэ шүлэг олонтой юу, ингээд манай редакцийн хүргэн болох байсан юмуу хэмээн инээлдэж баяр хөөр болцгоов. Наранг харвал ярьж хөдлөх, инээх нь хүртэл сэтгэл татах увидастай агаад Доржийн сэтгэл сэм сэмхэн сэвэлзэн дэгдэлзэж эхлэхэд он гарсаар гараас гаргаж цааснаа буулгасан тавь гаруй шүлгээ нэгд нэгэнгүй цээжээр уншиж бүгдийг алмайруулав. Найраг шүлгээ уншихдаа Доржийн хоолой хүчээ авч буй Зил –130 машин адил улам улам хүнгэнэн жигдэрч, монхордуу улаан хамар нь мотор адил үе үе сартагнан онгод хийморь нь асан асан бадраад үйл хөдлөлөө дагаад үс гэзэг нь намиран хийсч цоглог агаад хийморлог бадрангуй болгож байв.
-Аргагүй Данзанравжаагийн удам, сүнс сүр сүлд нь мөндөө хөөрхий гэж хэн нэг нь аярхан шивнэхэд дэргэдэх нөхөр нь
-Алтан говийн алтан найрагч шүү, манай Дорж ч гэж магтав.
-Говийн найрагч Хангайн найрагч болж байгаа шүү гэж Базар тэдэнд сануулав. Шүлгээ уншихын сацуу тэдний яриаг чих шүргэн сонсож амжсан Дорж
Би говийн ч найрагч
Хангайн ч найрагч
Хамаг монголын найрагч шүү гээд шүлгээ дуусгалаа. Нарангийн редакцийнхан нижигнэтэл алга ташин баяр хүргэв. Шог хошин төрлийн богино өгүүллэгээр нэрд гарч яваа Данзан гэгч залуу Дорж руу бахдангуй харж
Манжин улаан хамар нь хүртэл
Манай Доржид сайхан зохицсон байгаа юм шүү гэж явуулахад Дорж дорхон нь өлгөж аваад миний сайн нөхөр хэнд ч хэзээ ч заяагаагүй хоёр сайхан ногоон оюутай байж миний муу ганц шүрэн улаан хамарт юунд нь ингэтлээ дурлан шохоорхно вэ гэхэд хүмүүс элгээ хөштөл инээлдэн, инээд муутай зарим нь эвхэрч муужирч унахаа шахав. Данзан арван жилийн сургуульд байхаасаа мууран ногоон хэмээх хочтой явж иржээ.
Ухаалаг бүсгүй Наран инээдээ барьж ядавч ярианы сэдвийг бушуухан өөрчилж Доржийн шинэ шүлгээр нэвтрүүлэг бэлтгэх санал гаргалаа. Базар түүнийг хөхиүлэн дэмжиж зарим шүлгийг хөдөө хээр байгалийн дэвсгэр дээр авбал илүү хэмээн санал нэмэрлэв. Бусад нь энэ санааг сайшаан дэмжлээ.
Найр наадам хавтгайрч дуу хуур өрнөн нэг мэдэхэд оройн арав өнгөрч байв. Дорж, Наран хоёр бие биеийг түшин хүзүү толгойгоороо тэврэлдээд хэдэн жилийн өмнөх янагууд адил ойртон дотноссон байлаа. Данзан гэнэт санал гаргаж
-Дорж, Наран хоёртоо аз жаргал хүсэн ерөөе. Бид ер нь өнөөдөр яруу найргийн баярт биш, найз нарынхаа хуримд оролцож байгаа болж таарлаа. Энэ хоёрыгоо гэрлүүлж дэр нэгтгэн ёслол үйлдэе гэж уриалав.
-Тэр нээрээ үнэн байна. Тэгье, тэгье гэж бусад нь шуугилдацгаав. Дорж Наран руу харвал эрхлэн цээжинд нь толгойгоо наав.
-Горько, горько гэж хэн нэг нь хашгирахад бусад нь бас дагаж түрэв. Дорж яахав гэсэн харцаар Базар руу харвал тэрбээр ухасхийн босч ирээд
-Байз таминь. Юманд учир, суманд занги гэж бий. Бид ямар оросууд биш. Монголчууд монголчуудаараа үлдсэн нь дээр. Үнсэх үнгэлдэхэд хожигдоно гэж үгүй. Бэлэг дэмбэрэлээ бодож энэ хоёрынхоо гэрлэх ёслолыг маргааш өглөөний ургахын улаан нарнаар үйлдэе. Нар жаргаж шөнө орой болж байхад өнөөдөр дэмий. Харин одоо хос хоёроо амраая. Бүгдээрээ өглөө хүрч ирцгээе гэж санал гаргаснаар бүгд дуулгавартайгаар босоцгоож энэ өдрийн найр өндөрлөв.
Ингэж Дорж хотын хүргэн болов. Бал хоногууд харвасан сум шиг түргэн өнгөрч нэг мэдэхэд хотод ирээд хоёр сар өнгөрсөн байлаа. Өглөө Наран ажилдаа явж Дорж шүлэг бичиж гэрт үлдэнэ. Хөргөгч дүүрэн мах шөл, чихэр жимс, архи дарс. Наран Доржоор юу ч хийлгэхгүй, өөрөө бүхнийг гардана. Тэр тун ухаалаг төдийгүй туйлын ажилсаг бүсгүй байлаа. Юм юмыг нүд ирмэх зуурт амжуулна. Доржийг бордож тордоно гэдэг дэндүү. Өмсөх зүүхээр хүртэл өнгөлж гоёж гоодоод үе үе жүжиг кинонд авч явдаг байлаа. Үүнээс өөр Доржид гадгаш гарах шалтаг бараг гарсангүй. Нэг өдөр Наран ажилд явахдаа Доржид
-Миний өвгөн зав гаргаад буузны мах хөшиглөж байгаарай. Өнөө орой манайд миний оюутны найзууд ирнэ шүү гэж аминчлан захив.
Хүн амьтны бараа харалгүй бага зэрэг уйдаж эхлэж байсан Доржид энэ үг тун сайхан сонсогдов.
-Дэлгүүр хоршооноос авах юм байхгүй юү гэж лавлахад Наран түүний хошуун дээр шовхийтэл үнсээд
-Байхгүй ээ байхгүй. Бусдыг нь би бэлдчихсэн гэжээ.
-Танай ангийнхан чинь хэдэн хүн байдаг юм бэ? Татах махаа яаж тааруулах вэ гэж Дорж асуув.
-Таван хөөрхөн хүүхэн ирнээ. Чи харин нүд алдаж унавзай. Зарим нь чамайг харьяа гээд байгаа юм гээд Наран хөхрөв.
-Тавын таван хүүхэнд бол ганц бие хүрэлцэхгүй ээ. Ханилсан ханьтайгаа л хамт үлдэе гэж Дорж хэлэв.
-Тэр нь дээр байлгүй дээ гээд Наран хувцсаа өмсч ажил руугаа яарлаа.
-Тэр таван бүсгүй чинь юуг тохиолдуулж танайд цугларч байгаа юм бэ?. Ганц намайг л үзэх гэж арай ирэхгүй байлгүй дээ гэж Доржийг лавлахад Наран дүрлэгэр алаг нүдээ эргэлдүүлэн мишэлзсэнээ
-Авгайн чинь төрсөн өдөр болж байгааг чи мэдэж байна уу, үгүй юү. Танайд биш манайд ирж байгаа юм гэж түүнийг залруулаад үүдээ онгойлгов.
-Базарыг ч болохноо урихгүй юмуу. Тавын таван хүүхэнд тасчуулж дуусах байлгүй, би чинь гэж Доржийг араас нь хашгиран өгүүлэхэд Наран явуут дундаа
-Миний өвгөн өөрөө л мэд. Чамайг байхад надад өөр эр хүн хэрэггүй ээ гээд бараа нь далдарлаа.
Тавын таван бүсгүй. Дээр нь авгай. Арай ч дэндэх байлгүй. Базарыгаа хань болгож авнаа гэж Дорж шийдээд түүн рүү утасдаж
-Өвгөн чинь буузны мах татаж байна. Чи Наранд мэдэгдэлгүйгээр шил оргилуун дарс аваад ирээрэй. Өнөөдөр төрсөн өдөр нь юм байна. Хэд хүрч байгааг нь ч би мэдэхгүй юм. Орой ирэхээр асуухаас өөрөөс нь. Чи дарс мартавзай гэж аминчлан захиалав.
Ажлын дараа Нарантай хамт атар талын цэцэг шиг таван хөөрхөн хүүхэн хүрч ирлээ. Аль нь илүү үзэсгэлэнтэй юм бэ гэж Дорж сэм шохоорховч тэр нь тийм дутуу гэж өөлөх юм үнэндээ олсонгүй. Зан ааш атаархам эелдэг агаад өөр хоорондоо үе үе орос, англиар үг сольж гэв гэнэт болжморын сүрэг дэрхийн нисэлдэх адил гижиг хүргэм адтай чангаар инээлдэх ажээ. Базар хожигдосхийн хүрч ирэв. Долуулаа ширээ тойрч суугаад Нарангийн төрсөн өдрийг тэмдэглэлээ. Чимгээ, Дулмаа Урнаа, Уянгаа, Ариунгоо гэж Наран тэднийг танилцуулав. Хүүхнүүдийн хүсэлтээр Дорж шүлгээ уншиж, Базар балайдуу боловч инээдтэй онигоо ярьж хөгжөөлөө. Нэг ангийн зургаа орчин үеийн орос дуу дуулж, Ариунгоо гитар дарж байгаад барууны нэрд гарсан нэгэн хамтлагийн аяыг нэн чадмаг тоглож өөрөө бараг тэднээс дутах юмгүй англиар сэтгэл хөдөлтөл уянгалуулан дуулав.
Дараа нь хөнгөн хөгжмийн ая тавьж долуулаа бүжиглэлээ. Орчин үеийн олон сайхан бүжгийг онц чадамгай агаад хорхой хөдөлгөм сайхан бүжиглэцгээж байв. Энэ хотын хүүхнүүдийн хөл дэндүү шулуун, хаа гуя харц булаам гайхам гэж Дорж атаархан бодож байлаа. Бүтэн цаг бүжиглэхэд хэн нь ч ядарсангүй.
Дорж хайрын тухай шинэ бичсэн шүлгээ уншаад оргилуун дарсаа задалж авгайдаа баяр хүргэв. Хүүхнүүд хөөсрүүлсэн дарснаас шимэн ууцгаалаа. Нарангийн сэтгэл хөөрч улаа бутраад жаргалдаа багтаж ядан байв. Анд найз нарт нь Дорж таалагджээ. Хэн нэг нь вальсын ая тавихад Ариунгоо босч ирэн Доржийг бүжигт урилаа. Базар Наранг авч бүжиглэв.
Ариунгоогоос франц сүрчигний сайхан үнэр ханхийж байв. Хатуу дарсанд дотор халж зориг орсон Дорж түүний гарыг нуугитал чанга атгаад Дорноговийн клубт байгаа юм шиг салхи сэнсрүүлэн эргэлдвэл уургын морь шиг алдалгүй дагаж уран гоёор нуруу хотойлгон налж байлаа. Сайхан бүжиглэдэг дамшиг юм гэж Дорж бахархан бодов. Тэрбээр Чимгээ, Дулмаа, Урнаа, Уянгаатай бүгдтэй нь бүжиглэж үзлээ. Тэд ч дуртай нь аргагүй Доржтой өрсөлдөн бүжиглэж, Нараан чи нөхрийгөө биднээс харамлахгүй юм байгаа биз дээ хэмээн тоглоом шоглоом хийж байв. Яалаа гэждээ, яавал л яа гэж Наран улам явуулж хөгжил дээр хөгжил нэмнэ.
Наран нэг найзынхаа хамт гал тогооны өрөөнд оров. Ариунгоод англиар нэг юм хэлэв. Тэр толгой дохиод хоцорлоо. Дорж түүнийг бүжгэнд урьж
-Манай авгай та хоёр чинь ямар хэлээр юу яриад байна аа гэж сонирхоход
-Хүүхнүүдийн нууцаа гээд цаадах нь инээгээд өнгөрөв. Авгай эзгүйг ашиглаж Дорж түүнийг элгэндээ эвтэйхэн тэвэрвэл огт дургүйцсэнгүй, харин ч таалалтайяа наалдаж гарыг нь нуугитал тааламжтайгаар атгаж байв.
-Чи гэртээ утастай юу, надад өгөхгүй юмуу гэж Доржийг хэлэхэд чихэнд нь уруулаа наагаад таван тоог давтан шивнэв. Дорж мартахгүйгээр сайн гэгч нь тогтоож авлаа.
Нарангийн төрсөн өдөр сайхан болж найз нөхөд үүр цайтал дуулж бүжиглэв. Өглөө нь гэр гэрийн зүг явцгаалаа. Наран ч ажилдаа явав. Тэр юу ч болсон ажил таслахыг мэддэггүй бүсгүй байлаа. Энэ нь Доржид сайхан санагддаг байв.. Авгайнхаа төрсөн өдрийг найз бүсгүйчүүлтэй нь наргин хамтдаа тэмдэглэсэн Дорж бага зэрэг даварч гурван өдрийг улаан зээрд байдалтай өнгөрөөв. Наран түүнд юу ч хэлсэнгүй. Хорин тав дахь өдрийн өглөө
-Доржоо чиний царай цонхийгоод нэг л биш байна. Олон жил архи дарстай нөхөрлөсөн хүний ходоод гэдэс ямар сайн байв гэж. Элэг цөс чинь муудсан байлгүй. Чамайг аавд үзүүлж, эмнэлэгт хэвтүүлж эмчлүүлнээ гээд дагуулж явлаа. Түүний эцэг нь нэгдсэн нэгдүгээр эмнэлгийн нэрд гарсан эрдэмтэн профессор хүн байлаа. Хүргэнээ тэр өдөрт нь өрөө гаргаж ор засан хэвтүүлэв. Курс эмчилгээ хийнэ. Зүгээрээ гэж охиныгоо тайвшрууллаа.
Наран өглөө бүр цай зөөж, өдөрт халуун савтай хоол хийж авчирч Доржийг бөөцийлнө. Орой ажил тараад бас ирнэ. Баахан сууж өдрийн болсон инээдтэй ханиадтай зүйлийг ярьж хөөрөн Доржийг хөгжөөж байгаад орой болсон хойно гэр рүүгээ дургүйхэн явдаг байв. Түүнд Доржтойгоо хамт байх шиг жаргал байсангүй. Харин Доржид бол энэ нь улам улам яршиг түвэгтэй, уйтгартай болж байлаа. Долоо хоног эмчлүүлээд Доржийн зүс царай мэдэгдэхүйц өнгө орон сайжирч хүч тэнхээ нэмэгдэв. Эмнэлгээс гарах минь гэж бодогдох болжээ. Нэг орой тэсч чадалгүй Ариунгоо руу утасдав.
-Ярьдаггүй яачихсан хүн бэ. Эртүүдийн оройноос хойш би чамайг дандаа боддог болсон шүү гэж Ариунгоо ичиж нэрэлхэлгүй урдаас нь шулуухан түүнд хэлэв.
-Эмнэлэгт баригдаж хэвтээд үхэх гэж байхад юу ярихтай мантай билээ гэж Дорж тунирхав.
-Юу гэнээ, хаана хэвтэж байгаа юм бэ гэж Ариунгоо гайхав. Дорж эмнэлэг, тасгийнхаа дугаарыг хэлээд
-Ирвэл чи одоо л надтай ирж уулз. Наран дөнгөж сая эндээс явсан. Аав нь ч өдийд гэртээ хариа байлгүй гэлээ.
-Хоол унд хийлгүй яаж очих юм бэ гэж Ариунгоог учирлахад Дорж
-Энд хоол унднаас илүү юм алга. Архи дарс хүртэл байж л байна. Ариунгоо л алга байна гэж Дорж загатнасан газар нь маажив.
Ариунгоо хагас цагийн дараа тэдний өрөөнд сууж байлаа. Бүхэл бүтэн зууны турш уулзалдаагүй юм шиг ээнэгшин санагалзсан, эрхэлэлдэж наалдсан тэр хоёрыг хажуугаас нь харахад хаанахын хэн билээ гэж гайхахаас өөр аргагүй байв. Энэ өдрөөс хойш Доржийг эмнэлэгт хоёр хүн өдөр бүр ээлжлэн эргэдэг боллоо. Наран, Ариунгоо хоёрыг эмнэлгийн үүдэн дээр халз мөргөлдүүлэхгүйн тулд Дорж уран бэрийн нүүдэл нүүж зохицуулах болов. Мөр холбож бадаг тэрлэхдээ ч Дорж ийм нарийн ухаан зарж байсангүй.
Яг арван дөрвөн хоногийн дараа өглөө ажил эхлэхээс өмнө Наранг Доржийн өрөөнд хийцэлсэн гарын цай барьсаар хүрч ирэхэд тэр байсангүй. Ширээн дээр «Нараан намайг битгий хайгаарай. Дорж» гэсэн ганц өгүүлбэр бичиг үлдээгээд алга болсон байлаа. Наран нүдэндээ итгэхгүй хэсэг гөлрөн зогсов. Тэгснээ сандал дээр аяархан суугаад санчгаараа оролдон хэсэгхэнтээ бодолхийллээ. Уйлсангүй. Харин шүдээ чанга зуусан байлаа. Ийнхүү удтал дуугүй бодол болон сууснаа гэнэт хатгуулах адил цочисхийн бэлхүүсээ аяархан барилж үзээд нүүр дүүрэн инээмсэглэв. Тэгээд босч эмнэлгийн өрөөнөөс эргэж харалгүй гарч явлаа.
Наран Доржийг долоо хоног өдөр өнжилгүй эрэв. Хэнд ч энэ тухайгаа хэлсэнгүй. Гав ганцаараа хайлаа. Байж болох бүх газрыг нэгжиж, хэлж болох бүх хүнээс сэм сураглав. Эмнэлгээс эрт гэгч нь нэг хүүхний хамт гарч таксигаар явж одсоныг мөр болгож хайсаар үйлчилсэн жолоочийг олж уулзан хаана буусныг мэдэж аваад байдлыг гадарлаж аав, ээж хоёртоо дуулгав. Гав ганцаараа очихоосоо эмээжээ. Ариунгоогийнд аав, ээжтэйгээ хамт очив. Доржийг орноосоо ч босч амжаагүй байхад орж очжээ. Гэмт хүн гэлбэлзэж, дайрт морь далбилзана гэдгийн үлгэр болж Дорж Наран, түүний аав, ээжийн өөдөөс харж чадахгүй гөлөлзөж байлаа. Харин Ариунгоо Наран руу гэмшингүй хараад
-Уучлаарай найзаа, ийм нэг эвгүй юм болчихлоо. Би буруутай биш шүү гэв. Энэ үг Доржийг ухаан оруулж
-Тиймээ, энэ хүүхэн буруугүй. Би өөрөө энд хүрч ирсэн юм. Салья гэж салсангүй, салаа замын эрхээр л салчихлаа гээд орноосоо босч ирэв.
Наран юу ч хэлсэнгүй. Дүрлэгэр алаг нүднээсээ том том сувдан дусал унагаад Доржийг хүзүүдэн тэвэрч авав. Нарангийн аав түүнийг зэмлэнгүй ширтэж байв. Харин ээж нь
-За миний хоёр хүүхэд учир зүйгээ аятайхан ололц. Амьдралд аль эвгүй юм тохиолдохыг тэр гэх билээ. Дорж бол миний охины заяны хань нь мөн. Зам зуурт нь гай тотгор орчихлоо гэснээ Ариунгоо руу харж
-Чи л найзыгаа хорлочихлоо. Ингэж болдог юмуу хүүхээ гээд уухилан амьсгаадав.
-Би буруугүй гэдгээ хэлсэн шүү дээ. Хүргэнээ л та нар татаж авахгүй юу гээд Ариунгоо муухай царайлав.
-Сайн юманд саад мунддаггүй гэдэг л энэ дээ. За хүүхдүүд минь хэрүүл оруулаар юүхэв. Учир зүй, эв эеэ ололцоод эвтэй найртай явцгаая. Ариунгоо дүү минь чи ахиж ийм юм хийвүүзэй гээд ээж нь
-За миний хүү хувцсаа өмс. Гэр оронгүй юм шиг юү гэж айлд нуугдаж хэвтэх билээ, явья гэж Доржийг яаруулав.
Ингэнэ чинээ санаагүй байсан Дорж өөрийн мэдэлгүй өмд цамцаа өмсөж үг дуугүй дуулгавартай нь аргагүй хувцаслаад Нарангаар хөтлүүлж хадам аав, ээжийгээ даган гарав. Ариунгоо хар, цагаан дуугүй тэдний араас ширтсээр хоцорлоо. Аав, ээж хоёр нь Доржийг гэрт нь авчраад ахин олон ч юм үглэсэнгүй Нарантай үлдээгээд буцав. Наран харин анх удаа удтал мэгшин уйлав. Доржид байж суухад маш хэцүү байв. Аргадаж тайтгаруулж авчирсанд орвол алаад хаячихгүй яаваа. Газар дээр нь хэмх нүдчихгүй яасан юм бэ. Эр хүнд тэр нь дээр гэж Дорж тэчьяадан бодож байв.
Дорж, Наран хоёр гурван хоног бие биендээ нэг ч үг хэлсэнгүй. Хэлэх ч юм үнэндээ Доржид байсангүй. Наранд бол зөндөө юм байсан ч цээжээ дэлгэн нээж бас чадсангүй. Дорж гурван өдөр, гурван шөнө өнгөрсөн мөрөө эргэж харан бодолхийлэв. Сайхан айлын сайхан бүсгүйгээр тоглож байгаадаа харамсаж байлаа. Наранд тэр муу байсангүй. Тэгэвч Ариунгоогоо бас мартаж чадахгүй байлаа. Тэднийд ахиад очмоор санагдаж байв. Энэ бүгдийгээ эргэцүүлж бодоод Дорж нутагтаа буцья гэж сэтгэл шулуудав. Энд удаад нэмэргүй. Хоёр сайхан хүүхний хооронд холхиж гүйгээд хичнээхэн хугацааг ч барах юм билээ гэж тэрбээр гашуудан бодов. Цаснаар хот орж ирсэн тэрбээр навч ногоо дэлгэрч зун болж байхад Улаанбаатараас Сайншандыг зорин хөдлөв. Аав ээжтэйгээ уулзалдаж, ах дүүтэйгээ зөвлөлдөөд дараагийн ажлаа бодьё. Албан үүрэгт ажлаа ч хүлээлгэж өгөөгүй хаяж гарсан билээ би гэж Наранд учирлан хэлжээ. Энэ нь хөөрхий бүсгүйд ахиж би ийшээ ирэхгүй гэсэнтэй адилхан сонсогдож байлаа. Тэрээр уртаар санаа алдаад галт тэрэгний буудал даар гар даллан үлдэв. Базар түүнийг гаргалцаж өгөхөөсөө татгалзаж байна гэж утсаар хэлжээ. Ихэд уурлан хэлэнэсний илэрхий шинж тэмдэг нь энэ байлаа. Гэвч Дорж энэ бүхэнд гомдсонгүй. Гомдох ч эрх түүнд байхгүй юм. Хэргийн эзэн, хэнгэргийн дохиур нь өөрөө байлаа.
Сайншандын галт тэрэгний буудал дээр буугаад Дорж урамгүйхэн гэр рүүгээ алхлаа. Гэрийнхэндээ ч нэг их юм ярьсангүй, орон дээрээ гутлаа ч тайлалгүй хэвтээд тааз ширтэн гиюүрэв. Доржийн занг андахгүй тул гэрийнхэн нь ч түүнээс юм асууж шалгаасангүй. Долоо хоног гиюүрч хэвтээд босоод ирнэ гэдгийг тэд мэдэж байлаа. Дорж нутгийн сониныг ч сурагласангүй. Ажил төрлөө ч асуусангүй. Гурав хоног ажил тасалсан хүнийг өчиггүй халдаг дүрэм байхад гурван сар гаруй хугацаагаар хаяж алга болсон хүнийг яаж ч өршөөх билээ. Хариуцлагад татаж сэргийлэхэд шилжүүлэхгүй бол гавьяа тэр хэмээн Дорж сэтгэж байлаа.
Ийнхүү элдвийг эргэцүүлэн бодож хэвттэл хаалга сэвсхийн онгойж нутгийн анд Дондог салхи татуулан орж ирэв. Доржийг галт тэрэгний буудлаас гэр рүүгээ харьж явна гэж сонсоод учиргүй яаран уулзах гэж ирсэн нь энэ ажээ. Сайншандын нохой нь хүртэл түүнийг андахгүй мэддэг байлаа.
-За завхай минь сайн явж ирэв үү. Өрөнд уначихсан хужаа шиг уруу царайлаад чи чинь яачихаав. Босноо хө, цаана чинь ажил төрөл хэцүүдлээ гээд Дондог түүнийг гараас нь угз татан босгов. Дорж муухан инээхчээн аядаад
-Юун ажил төрөл билээ, намайг аль хэдийнэ халаад хаячихсан байлгүй гээд түүн рүү асуунгүй харав.
-Гадаа гарч яринаа, энд биш. Алив бушуул гэж Дондог түүнийг яарууллаа.
Лав нэг юм болж, эдэнд миний хэрэг гарч гэж гадарласан Дорж уриалагхан нь аргагүй хувцаслаад түүнийг дагаж гарав. Зуны халуун нар талын мандалд нэгэнт далдарч шингэн харуй бүрий орчныг нөмрөн аваад сэрүү орж байлаа.
-Газрын гав руу шингэж далдарсан юм шиг чи чинь хаашаа алга болчихов оо? Хэзээ ирэх нь вэ гэж шувуунаас асуух л дутаж байлаа. Ядаж ганц удаа утас цохичиход яадаг хүн бэ, юу болов оо гэж Дондог гомдоллов.
-Яасныг ярих гэвэл Саран хөхөөн тууж хайлахтай адил юм болноо. Хоног өдөр нисэн өнгөрснийг мэдсэнгүй. Нэг л мэдэхэд бараг дөрвөн сар болчихож. Нийслэлийн хүүхнүүдийн урхинд нэг орвол мултарч гарах гэдэг ёстой хэцүү байдаг юм байна. Би тулдаа л амь мэнд ирлээ гэж Дорж учирлав.
-За яамай, харин ч цагаа олж ирж. Цаана чинь Анагаахын дээдийг төгсгөж манай аймагт хувиарлагдсан гурван сайхан гунхалзсан хүүхэн арван жилийн сургуулийн дотуур байранд долоо хонож байна. Хэлтэй бүхний хэл, нүдтэй бүхний нүдэнд өртөөд ёстой хэцүүдэж байна. Хүн хүнээс харамлаад Самдан бид хоёр хүч хүрэхээ болилоо. Чамайг хурдхан ирээсэй гэж Бурханд залбирах нь холгүй байлаа. Одоо тийшээ очьё. Сургуулийн үүдэнд Самдан хүлээж байгаа гэж Дондог учирлав.
Гиюүрэн уйтгарлаж хэвтсэн Доржид Дондогийн энэ шинэ мэдээ сэтгэл сэргээх таатай зүйл байлаа. Үг дуугүй зөвшөөрч Дондогийн хамт дотуур байрын зүг түргэн түргэн алхлав. Самдан тэднийг үүдэнд хүлээж байжээ. Тор дүүрэн талх, хиам, ундаа, шар айраг, таван шил архи авч бэлтгэл хангасан байлаа. Өнөө оройны уулзалтад мөнгө хайрлаагүй нь үүнээс харагдаж байв. Дондог тэднийг дотогш дагуулан оров. Байрны жижүүр авгайтай аль хэдийнэ дотно танил болжээ.
-Бид нар өнөө орой мөрийтэй хөзөр тоглоно. Хүн битгий оруулаарай гэж жижүүрт хэлээд бүтэн талх, кг чихрийн хамт бэлэглэж урамшуулав. Учрыг нь гадарласан жижүүр авгай
-Санаа зоволтгүй ээ. Би та нар руу нохой ч гишгүүлэхгүй гэж амаллаа.
Айдаггүйгээ авдартаа хийж авсан Дондог хоёр нөхрөө дагуулж хүүхнүүдийн өрөө рүү зоригтойгоор явж орлоо.
-Бүсгүйчүүл сайн байцгаана уу? Бүжгэнд явчихаагүй сууцгааж байна уу гэж Дондог хөгжилтэйгээр асуув. Давхраатсан алаг нүдтэй хөөрхөн бүсгүй уншиж байсан номоо тавиад түүн рүү эргэн харж
-Бүжиглэх гэж танай аймагт ирсэн гэж бодож байна уу хэмээн намжирдлаа. Зэргэлдээх орон дээр сууж байсан зэгзгэр өндөр хүүхэн босч ирээд Дондог, Самдан хоёртой гар барьж мэндлээд Доржийг гайхангүйгээр харав. Дондог түүнд дотносгоор
-Намжилмаа миний найзтай танилц. Яруу найрагч Дорж. Өнөөх миний яриад байдаг найз маань шүү дээ.Улаанбаатараас дөнгөж өнөөдөр ирсэн гэж түүнийг танилцууллаа
Бурмаа хэмээх гурав дахь бүсгүй Дорж руу талархалтайгаар харав. Тэдэн дотроо арай царай муутай нь тэр байлаа. Давхраатай алаг нүдтэйг нь Гэрэлмаа гэх агаад Доржийн сэтгэлд бусдаас илүүтэйгээр таалагдав.
Хүүхнүүд тэр дороо ширээ сандал засч нутгийн залуусыг урьж суулгав. Самдан авчирсан идээ будаагаа ширээн дээр тавьж, Дондог уран хошин юмс ярин хүүхнүүдийг хөгжилдүүлж, Дорж түүнд нь ташуур өргөн нэмэрлэж тэр дорхноо л ойр дотно танилцаж амжив.
Хүүхнүүдийн хүсэлтээр Дорж шүлэг уншлаа. Бүгдэд таашаагдаж ахин дахин уншуулав.
-Дорноговийн нэр төрийг мандуулж яваа хүн дээ. Догшин хутагт Равжаагийн амилсан хойт дүр байгаа юм гэж Дондог түүнийг ам мэдэн магтав.
Бүгдээрээ Доржийн уран бүтээлийн шинэ өндөр амжилтын төлөө хундага өргөцгөөлөө. Ойр ойрхон хэдэнтээ татаж улаан зээрд болсон Дорж хүүхнүүд рүү нүд талимааруулан харснаа
-Бүсгүйчүүдээ, та гурвын дотор миний заяаны хань байх шиг санагдлаа. Би өнөөдөр нохой гурав харагдтал архидана. Тэгээд та гурвын хэн нэгний орон дээр очиж ойчно. Тэр бүсгүй миний авгай болно гэж залахад хүүхнүүд гижигдүүлсэн юм шиг инээлдэж бие биесээ харж байв. Дорж дотроо бол давхраатай алаг нүдтэй хөөрхөн төрсөн Гэрэлмаагийн орон дээр очиж унана даа гэж бодож байлаа.
Дондог Намжилмаатай найрч, царай муут Самданд оногдож буй нь тодорхой болж байлаа. Дорж хэлсэн амандаа хүрч нохой гурав харагдтал архидав. Тэгээд ойчжээ. Өглөөгүүр үүр цайж байхад сая ухаан орж өндийгээд
-Хөөш таминь би хэний орон дээр хэвтэж байна вэ гэж хашгиран асуувал хүүхнүүд жиг жуг инээлдэн, Намжилмааг өвөртөлж амжсан Дондог нүцгэн цээжээ ил гаргаж өндийнгөө
-За Дорж минь чи хэлсэн амандаа хүрэх болж дээ. Чамаас болоод Самдан бүтэн шөнөжингөө ганцаардан хүлээж байна. Наадах чинь Бурмаагийн ор. Одоо чи очиж авгайгаа орондоо авчирч унт гэж тушаав. Өвөртөлж унтсан хоёр бүсгүй хөнжлөөрөө толгойгоо бүтээгээд жиг жуг хөхрөлдөв. Самдан нүдээ нухалсаар босч ирлээ.
-Би хэлсэн амандаа хүрнээ. Алив Бурмаа босоод ир гээд Дорж гуйвлан дайвлан хүрч очоод түүнийг бугуйдан татаж шууд босгон тэвэрч орондоо чирч гулдран оруулав. Гэдийн цахадсан Бурмаа аргагүйдэж аясыг нь дагалаа. Хамгийн ихээр баярлаж хөөрсөн Самданд хөөрхөн Гэрэлмаа хүчээр оногдов.
Ингэж Дорж хэтрүүлж балгасныхаа шанг хүртэж Бурмаатай дэр нийлүүлэв. Тэр царай муутай ч хөнжил дотроо урамтай хүүхэн байлаа
Түүнд нь Дорж салам татагдаж нэг мэдэхэд нээрэн үнэнээсээ ханилан суухаар сэтгэл шулуудсан байлаа. Бурмаа Улаанбаатарын унаган хүүхэд тул аав ээж, ах дүү нь бүгд хотод аж. Зунжингаа хамт байж янагшин дотноссон Дорж, Бурмаа хоёр намар оройн нэгэн өдөр нийслэл орж аав ээждээ золгохоор зорив.
Дорж Базарт цахилгаан илгээж авааль гэргийтэйгээ хамт аав ээжтэй нь танилцахаар очиж байгаа тул угтаж ав гэж мэдээлэв. Дорж, Бурмаа хоёрыг ганц чемоданаа дундаа барьсаар вокзал дээр буухад бүтэн автобус хөлсөлж айл нүүлгэн ачаа зөөхөөр бэлтгэсэн дуулгаварт нөхөр Базар нь хоёр нөхрийн хамт хөл газарт хүрэхгүй хүндэтгэж угтлаа.
Бурмаагийн аав ээжийнх Амгаланд хашаанд хоёр гэрээр намаржиж байв. Дөнгөж сургууль төгсөөд Дорноговьд хуваарилагдаж очсон том охиныгоо бушуухан эргүүлж хот авчрахаар арга чаргаа баран хөөцөлдөж байсан аав ээж нь аймагтаа багтахгүй архичинтай сууж гэнээ гэж дуулаад үгээ барж үйлээ эдлэж суусан тул тэр хоёрыг хүйтэн хөндийвтөр угтав. Энэнд нь Дорж юм бодсон ч үгүй. Базартаа хэлж автобусаа хашаанд оруулаад бүгдээрээ дотор нь сууж дуулж хуурдан өдөржин шөнөжин найрлав. Алийн болгон хүргэнээ ад үзэхэв гээд аав ээж нь ч тайвширчээ. Бурмаа жил өнжилгүй жирэмсэлж таван жил өнгөрөхөд Доржийнх гурван хөөрхөн банди, хоёр муухай охинтой өнөр өтгөн айл болсон байлаа. Бурмаагийн гурван дүү бүгд тусдаа өрх тусгаарлан гарчээ. Хааяа хүргэнтэйгээ аяга тагш юм хувааж уугаад халж хөөрөх үедээ хадам аав нь манай Дорж шиг гүндүүгүй сайхан хүргэн хаана ч байхгүй. Миний муу охин азтай хүн гэж хүргэнээ магтдаг болжээ.
Бурмаатай суугаад Дорж зөвхөн олон шар хүүхэдтэй болоод зогссонгүй хотод суурьшсанаар уран бүтээл дээрээ улам цэцэглэж хоёр жил тутамд нэг нимгэн шүлгийн түүвэр хэвлүүлдэг болов. Судлагч, шүүмжлэгчид Доржийн шүлэг найргийг янз бүрээр задалж шинжин яруу найрагт шинэ уур амьсгал шинэчлэл авчирсан хосгүй ховорхон яруу найрагчийн нэг гэж санал нэгтэй дүгнэх болжээ. Дөчин насны босгон дээр төр, засаг түүнд Төрийн шагналаа хүртээж авьяас бэлгийг нь үнэлэн баталгаажуулав.
Бурмаа нөхрөө бүх талаар тордож тулж түших агаад шүлэгч хүнд эрх чөлөө хэрэгтэй. Найз нөхөдтэйгөө наргиж цэнгэж яв. Аятайхан бүсгүй тааралдвал нүдэнд нь өртөж бай. Өртөхөө боливол үхэж дуусч байна гэж бод гэж хэлдэг хачин сонин бүсгүй байв. Хардаж сэрдэнэ гэж ер үгүй. Үүнд нь Дорж үнэнхүү баярлах бөгөөд нас ахих тутам улам янагшин хайрлах бөлгөө.
Ажил төрөл хийгээд янз бүрийн шалтгаанаар Нарантай үе үе тааралдахдаа Дорж өөрийгөө энэ хүүхний амьдралыг үрсэн өгөр толгойдоо би хэмээн өөрийгөө үггүй зэмлэж зүхдэг байв. Харин Наран юү ч үл хэлнэ. Аймшигтай нь тэр хүүхэн ахиж нөхөрт гарсангүй. Нэг хүнтэй сууж үзсэн боловч тэр нь бас бүтэлгүйтэж салсан гэх бөгөөд өөрийг нь яг хуулбарласан хоёр охиндоо зүрх сэтгэлээ бүрэн зориулах болжээ. Наран өндөр боловсролтой, ухаалаг хүүхэн мөн тул үр хүүхэддээ боловсрол, хэлний мэдлэг олгоход юугаа ч харамласангүй. Хоёр охин нь унаган орос хэлтэйн зэрэгцээ анлиар чөлөөтэй ярьж ойлгодог болсон байна. Ялангуяа том охин нь хэлний ховорхон авьяастай бас шүлэг бичих дуртай гэж Дорж дуулсан билээ.
Гучин ном хэвлүүлсэн Дорж наадмын маргааш өдөр ганц нэг бороо дусганасан бүрхэгдүү орой тавин насныхаа уран бүтээлийн тайланг Дуурийн театрт дуулиантайхан тэмдэглэж уншигчиддаа нэг оройжин шүлэг найргийнхаа дээжээс уншиж цэнгүүлэв. Үзэг нэгт яруу найрагчид үгийн гялалзсан содон авьяастнууд Доржийн бүтээлд өөрсдийн үнэлгээг хэлж хөгжмийн зохиолчид, дуучид бүтээл туурвилаас нь өргөн толилуулав. Үзэсгэлэнтэй хөөрхөн бүсгүйчүүл, олон тооны охид хөвгүүд түүнд амьд цэцгийн баглаа барьж хүндэтгэлээ илэрхийлэв. Тайлан концертыг эрхлэн зохион байгуулагч Базар Доржтой сэмхэн үгсэж залуу зандан насандаа найзлаж нөхөрлөж явсан бүх хүүхнүүдийг орхилгүй урьж оролцуулсан нь яруу найрагчийн хувьд амьд алтан дуртгал болон уушги огшоон амьсгаа давхцуулж зүрх дэлсүүлжээ. Гагцхүү үүнийг ганц Базар ба түүнээс өөр хэн ч мэдэхгүй байв.
Танхимын гол дунд Бурмааг хүүхдүүдтэй нь хамт суулгаж Наранг жаахан цаад талд нь хүндтэй байрлалд урьж сэтгэл зүрхнийхээ хүндэтгэлийг илэрхийлэхээ мартсангүй. Бас бус хүмүүсийг байр байранд нь урьж залж суулгажээ. Тайлан концерт гайхалтай сайхан болж бүх хүнийг баярлуулав.
Үсэнд нь мөнгөн сор суусан Дорж хорин тавтын жавхаагаар мишэлзэн гэрэлтэж одтой сайхан, онгодтой хийморлиг харагдаж байлаа. Тэрбээр сэтгэл үнэнхүү бургилан хөдөлжээ. Түүнийг тайзнаа ахин гарч ирэхэд алга ташилт аадар бороо шиг нижигнэн угтав. Дорж үзэгчдийн зүг мэхийн ёслоод
-Та нартайгаа хамт бүтэн гурван цаг яруу найргийн ертөнцөөр хэрэн хэсүүчилсэн энэ оройг би хэзээ ч мартахгүй. Миний амьдралд тохиолдсон хамгийн дурсгалт аз жаргалтай мөч болж үлдэнэ.
Би өнөөдөр гучин жилийнхээ хөдөлмөрийн тайланг тавьж гучин номынхоо шүлгийн дээжээс уншин сонсгож та нартаа өргөн барилаа. Миний шүлгээс баяр жаргал гуниг бухимдал, амжилт бүтээл алдаа оноо аль аль нь мэдрэгдсэн байх гэж найдаж байна. Шүлэг найргийн минь амьд баатар болсон та нартаа баярлалаа. Та нар хэрэв байхгүй байсан бол яруу найрагч Доржийн шүлэг найраг төрж мэндлэхгүй байсан юм. Үүний чинь төлөө үнэн сэтгэлээсээ баярлан талархаж байна. Шүлгийнхээ мөр бадаг нэг бүрт би хайртай. Энэ бол Дорж та нартаа арав хорь, гучин жилийн өмнө ямар хайртай байсан яг тэр чигээрээ үлдэж байна гэсэн үг.
Би өнөө оройг хүртэл Монгол дахь хамгийн олон номтой яруу найрагч гэдгээ сайн мэддэг байлаа. Өнөөдөр ахиад нэг зүйлийг сайтар ухаарч авав. Өнөөдөр Дорж хамгийн олон номтой төдийгүй хамгийн олон хүүхэдтэй яруу найрагч юм байна гэдгийг ойлголоо. Үүнийг өнөөдөр би дэндүү сайн мэдэрлээ гээд мэхийн ёслов. Танхимд алга ташилт ахин нижигнэлээ. Хүмүүс хөгжилдөж, хүүхнүүд хөхрөлдөцгөөж, хүүхдүүд бужигналдаж байв. Тайлан тоглолт эхлэх үед гадаа дусагнан байсан намрын сарын хожимдсон бороо хүч аван ширүүсэж шаагин бууснаа газрын ангасан хөрс нэвчин ханахыг мэдрэх адил аажуусан намиатаад шиврэн шиврэн зүсрэв.
Польш, Татрын уул. 2004 оны 1 дүгээр сар

Т.Баасансүрэн /Д.Нацагдоржийн болон МЗЭ-ийн шагналт зохиолч, сэтгүүлч/

ДЭЛХИЙН ДЭЛДГЭР ЧИХИЙГ ДЭЛДИЙЛГЭЖ ЧАДАХ УУ, МОНГОЛЧУУД БИД

2008-03-14T09:41:00.003-07:00

/ ЭРГЭЦҮҮЛЭЛ НИЙТЛЭЛ /

Монголчууд бид хүн төрлөхтний нэг тасархай. Буурал дэлхийн түүхэнд өөрийн мөртэй, нэртэй ард түмэн. Эзэн богд Чингис хааны үед тив, дэлхийг донсолгосон их гүрэн байгуулж, хүн төрлөхтний хөгжил дэвшлийг урагшлуулагч хөдөлгөгч хүчин болж байв. Ард түмнүүдийн түүхэнд анх удаа аянчин шувуудаас ч хурдан морин өртөө байгуулан өрнө дорныг холбож, хүн төрлөхтний түүхэнд хөгжил дэвшлийн шинэчлэлийг авчран цаасан мөнгийг гүйлгээнд гаргаж, улс гүрнүүдийн дипломат ёсны шинэ түүхийг эхлүүлсэн амбан сайд нараа алс харьд илгээж, бас хариу хүлээн авч, чөлөөт худалдаа арилжааг урьд өмнө хэзээ ч хаана ч байгаагүйгээр хөхүүлэн дэмжиж хөгжүүлж байсан нь түүхэн үнэн юм. Хүн төрлөхтниий таван бичгийн нэг монгол бичгээ үүсгэж буй болгон дэлхийн соёлын эрдэнэсийн санд мөнхөрсөн «Монголын нууц товчоо», «Алтан товч»-оо эх хэлээрээ туурвин бүтээж, «Ганжуур»,«Данжуур»-ын зуу, хоёр зуун ботийг орчуулан хөрвүүлж байсныг л цохон тэмдэглэхэд хангалттай юм.
Төрт ёсны хоёр мянга гаруй жилийн түүхтэй Монгол Улсын үе үеийн хаадаас найман зууны тэртээ хийж хэрэгжүүлж байсан бүхнийг өнөөдрийн өндөрлөгөөс эргэн харж эргэцүүлэн бодоход хориннэгдүгээр зууны даяарчлал буюу дэлхийчлэлийн бодлогыг гайхалтай чадамгай явуулж, хөхүүлж байсан нь маш тодорхой харагдах бөгөөд юутай ухаалаг, юутай хүчирхэг өвөг дээдэс байсан юм бэ гэж өөрийн эрхгүй бишрэх сэтгэлийг төрүүлдэг билээ. Гэвч Монгол Улс дандаа тийнхүү хөгжин цэцэглэж, хүчирхэгжин батжиж явж чадсангүй. Бутран сарниж бусдын боол болон уруудан доройтож, өндийн босох гээд чадалгүй өвдөг шороодон бүдэрч бүдгэрч, бүр түүхэнд мартагдасхийсэн байдалтайгаар хорьдугаар зуунтай золгожээ. Яах ч аргагүй бодит үнэн бол бас энэ юмаа.
Тийм учраас Монгол Улс, монголчуудын хорьдугаар зууны түүхийг үхэж мөхөлгүй үлдэж хоцрох гэсэн халуун цуст жижигхэн ард түмний хатуу ширүүн тэмцлийн түүх, тэнгэр угсаатай, тэнгэрлэг ухаантай өвөг дээдсийнхээ үндэс угсааг үрж баллалгүй үргэлжлүүлэн бадраах гэсэн үнэнхүү тэнхээ чармайлтын түүх, товчилж томьёолбол Монгол Улс, монгол үндэстний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөөх эрээнтэй бараантай, ээдрээтэй нугачаатай атлаа гэрэл гэгээтэй он жилүүдийн эгшиг, эмгэнэлээр дүүрэн түүхэн туульс гэж нэрлэмээр байна. Хорь ба хориннэгдүгээр зууны монголчуудад төрөлх түүхэн хувь заяа нь дэндүү өндөр хариуцлагыг хүлээлгэжээ. Түүхийн энэхүү сорилтыг нэр төртэй, нэгдэл нягтралтайгаар давж гарч чадвал Монгол Улс дэлхийн, монголчууд хүн төрлөхтний буурал түүхэнд үлдэж хоцроно. Эс чадвал хумхийн тоос адил мартагдаж алга болно. Хэн ч үгүйлэхгүй.
Энэ утгаар авч үзвэл өнөөдрийн өнгөрөх мөч бүр бидэнд үнэхээр үнэтэй бөгөөд цэнтэй байгаа юм. Хэрэлдэх биш хийх, уралцах биш уралдах ёстой болж байна. Миний бие иргэн хүний хувьд яг ингэж Намбарын Энхбаярын Засгийн газарт, түүний өнгөрсөн дөрвөн жилийн үйл ажиллагаанд хандаж үнэлэлт дүгнэлт өгөх гэж оролдов.

ЭНЭ ЗАСГИЙН ГАЗАР ЮУ ХИЙВ, ЮУГ ХИЙЖ ЭС ЧАДАВ.

2008-03-14T09:41:00.001-07:00

Иргэн бүр эрх барьж буй Засгийн газраасаа өнөөдөр ингэж асуух цаг тулж ирэв. Миний мунхаглан бодоход ард түмэн бол түүхийн тавцнаа уралдах шандаст хурдан хүлгүүд мөн. Түүнийг удирдахуйн ухааны урлагаар залж чиглүүлэн уяа сойлгыг зөв тааруулж хөлсийг нь шавхран тохируулах, уралдаанд сайн давхиулах зорилт тавиад түүнийгээ гялалзтал хэрэгжүүлэх нь улс төрийн намууд, тэдгээрийн байгуулсан Засгийн газрын үндсэн үүрэг. Засгийн газар бол хүлэг сайн морьдын эмээл хазаар, магадгүй ташуур нь байж мэдэх юм. Хүлэг морины энэхүү эзнийг зайдагнагч гэдэг утгаар битгий ойлгоорой. Төр, засгаа дээдлэн сүсгэлдэг дорнын, түүний дотор монголын ард түмний эрхэм гэгээн уламжлалыг хүндэтгэн ингэж зүйрлэмээр санагдлаа.
Засгийн газар байгаа учраас ард түмэн байдаггүй. Эх орон, эзэн нь болсон хүн ард байгаа учраас Засгийн газар байгуулагдаж, бас оршин тогтнож байгаа юм. Тийм учраас Засгийн газар тайлангаа тавьж, түүнийг сонгож томилж ажиллуулсан ард түмэндээ бүрэн эрхийнхээ хугацаанд юуг хийж амжуулав, юуг эс чадав гэдгээ илэн далангүй хариулах үүрэгтэй. Хариулж ч байх шиг байна.
Намбарын Энхбаярын Засгийн газар гараанаас барианд гар хоосон хүрч ирсэнгүй. Ард түмэндээ ам бардам хэлэх үгтэй, нүүр бардам эгцлэн харах зүрх зоригтойгоор дөрвөн жилийг тууллаа гэж зориуд онцолж хэлмээр байна. Ингэж хэлж байгаагаа хоосон үгээр бус тодорхой тоо баримтаар, тоймтой ажил үйлсээр жишээлэн баталж хэлэхийг оролдоё л доо. Тэгэхдээ би тэр гэхийн аргагүй олон хүснэгт жирийлгэн бөглөж, өнгө өнгийн бүдүүвч зурж уншигчийн залхууг хүргэхгүй. Хүн бүрт хүрч мэдрэгдэж байгаа, булавч бултайж даравч далдайж байгаа зүйлийг л нэрлэж хэлнэ.
Анх энэ Засгийн газрыг 2000 онд гарч ирээд Мянганы замын бүтээн байгуулалтыг эхлүүлнэ гэж хэлэхэд хэн итгэлээ? Хэн ч итгээгүй. Мянганы зам биш мянгуужингийн үлгэр байлгүй гээд л ам амандаа шуугилдан шүүмжилж, мөрөөдөхөд мөнгө төлөх биш дээ хэмээн зарим нь тохуурхан шоолцгоож байсан. Шинэ юм бүхэн эсэргүүцэлтэй тулгардгийн бодит жишээ тэр байлаа. Ерөөсөө энэ бол хүн гэдэг амьтны төрөлх зан араншин нь юм. Эхлээд заавал эсэргүүцдэг. Мэдэж мэдрээгүй, дасаж зохицоогүй байгаагийнх нь илэрхийлэл тэр. Болгоомжлон сэрэмжилж, бодолхийлэн бясалгаж анхааралтайгаар ажиглан сонжино.Ашиг тустай нь мэдрэгдээд, ойлгогдоод ирэхээр аяндаа дэмжиж улмаар өөрсдөө идэвхийлэн оролцож эхэлдэг. Мянганий замын бүтээн байгуулалт үүний үнэнийг гайхалтай тодоор батлан харуулж байна.
Мянганы зам бол мянгуужингийн үлгэр гэж чанга чанга хашгиралдахаа сүүлийн үед нэгэнт больжээ. Тэгж хашгирч байсан хүмүүс өөрсдөө өнөөдөр өлгийнд бүүвэйлүүлэх адил өндөг шиг өөгүй замаар багахан зайнд боловч салхи эсгэрүүлэн давхилдаж яваа болохоор аргагүй бизээ. Залуу яруу найрагч Б.Занданхүү «МОНЦАМЭ мэдээ» сэтгүүлийн нэгэн дугаарт «Улс гэр минь уруудаж доройтож байна гэж уйлагнан уруу дорой явдаг хүмүүст би дургүй. Хөгжлийн төлөө тэрслүү үг хэлж, хөгжихийн урмаар тэжээгдэн байгаадаа сэтгэл ханаж байхгүйгээ олохын төлөө цохилдог «амны билэгтэй» монгол сэтгэлд мэхийдэг. Азийн цээжинд буурьтай нарлаг Монголын иргэд сайхан амьдарч байна. Цаашид улам сайхан болно. Улам сайханд яарах тусам уруугаа биш өөдөө тэмүүлэх хүсэл эрхгүй төрнө. Би сүүдэрт дургүй. Хэн нэгэн маань шинэ машин аваад унахад баярладаг. Амьдрал сайжирч байна гэж боддог. Таван хошуу малаасаа өөр амьжиргаагүй байсан талын нүүдэлчид таван давхар сууц голдог болсонд баярладаг...
Малын бэлчээр, хээрийн зөргөө л дагаж явсан малчид маань хөнгөн тэрэг хөлөглөөд эхлэхээр шороон замаа голж «зам дагаж хөгжил ирнэ» гэдэг үгийн утгыг сая л нэг «монголчлов». Мянганы зам нүдэнд харагдаж, гарт баригдаад ирлээ.Мянганы зам мянгуужингийн үлгэр гэх үг дөрвөн улирлын шороо тоосонд зам засаж явсан «хар» ажилчдын чихийг хавсрагатай салхитай хамт алгадаж байсан цаг саяхан. Монгол Улсын баруун хязгаарыг холбосон 1600 км зам барина гэхэд «нас гүйцэхгүй» гэцгээж байсан хүмүүс өнөөдөр орон нутагт зам хүлээлгэн өгөх ёслолд хадаг, сүүтэйгээ ирдэг болов» хэмээн үнэнийг нүдэнд харагдаж, сэтгэлд үлдтэл дурайтал дүрслэн өгүүлжээ.
Улаанбаатараас төрж өссөн нутаг усаа хэмээн ганц удаа боловч хөдөөг зорьж үзсэн хэн боловч Б.Занданхүү үнэн үг хэлж байна гэдэгтэй санал нийлж таарна. Учир нь Монголын газрын зургийг хөндлөн гулд огтолсон зам харгуй өнөөдөр үнэхээр бүх нийтийн шинж чанартай бүтээн байгуулалт болж хувирч чаджээ. Засгийн газрын бүрэн эрхийн хугацаанд энэ 2004 оны хавар, зун, намрын хийж гүйцэтгэх ажил үйлсийг оролцуулахгүйгээр 1000 гаруй км автозамыг барьж байгуулжээ. Бас 1986,65 метр урт гүүрийг барьж ашиглалтанд оруулсны дээр 636,15 метр урт гүүрийн их засварыг хийж гүйцэтгэсэн байна. Есөн аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарч өрнөсөн зам, гүүр, барилгын энэхүү нүсэр их ажлын үр дүнд 1300 гаруй хүнийг ажлын байраар хангасан аж. Жижигхэн Монголд энэ бол чамлах тоо баримт лав бишээ. Хөнжлийнхөө хэрээр л жийж таарна шүү дээ.
Хэрэв өнөөдөр хэн нэгэн эрхтэн дархтан Мянганы зам гэдэг чинь мянгуужингийн үлгэр юм байна. Хөрөнгө мөнгө хүрэлцэшгүй нь. Хүн бүхэн хөнгөн тэрэг хөлөглөн засмал замаар давхих биш. Морин, тэмээн, үхэр тэргээрээ л сажилцгааж байвал таарна, яршиг. Мянганы замыг зогсоолоо гэж хэлвэл хүн ард хэрхэн яаж хүлээж авах бол? Алга ташин баярлалдаж ам амандаа магтан сайшааж шуугилдах болов уу, яах бол. Өнөөдөр би мянганы замын үзэл санааг анх дэвшүүлж гаргагчдын нэг- бурхан болооч, УИХ-ын дарга асан Лхамсүрэнгийн Энэбиш гэгч хүдэр бор эрийн гэгээн дүр төрхийг сэтгэлдээ бас эргэж нэгэнтээ дурсан бодолхийлж байна. Туулж өнгөрүүлсэн амьдралынх нь зам гэрэл, сүүдрийн аль алийг араасаа дагуулсан тэр монгол эрийн цээжинд эмээлтэй хазаартай морь бүхлээрээ багтаад эргэлдэж хөрвөлдөж явждээ хөөрхий. Ингэж шулуухан хэлэх нь шударга ёсонд эрхбиш нийцэхсэн буй заа гэж бодож байна. Зууны зам гэж нэрлэе гэлцэж байсан гэдэг. Мянганы зам болгоё гэж Ч.Улаан сайд санал гаргасан хэмээн сонссон юм байна. Үнэн, худлыг мэдэхгүй. Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хөхүүлэн дэмжиж тогтоол шийдвэр гаргаж их ажлыг эхлүүлснийг л мэдэж байна. Тухайн үед буюу 2000 онд Мянганы замыг эхлүүлнэ гэхэд ухасхийж уухайлан дэмжсэн нь тийм ч олон биш байхаа. Тэглээ ч мянганы замыг бүгдээрээ « буцалж бургилж байгаад» байгуулах юм шүү гэж уриалж байсан нь бас цөөнгүй. Тийм хүмүүсийн тоонд би сэтгүүлч Ганчимэгийг цохож нэрлэхийг хүсч байна. Харамсалтай нь «Өдрийн сонин» түүний нийтлэлийг дэмжээгүй юм. Харин «Зууны мэдээ», «Өнөөдөр» зэрэг сонин, монголын радио, телевиз, МОНЦАМЭ агентлаг дэмжиж бүх нийтийн сонорт хүргэж үзэл санааг үйл ажиллагаа болгож хувиргахад их үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. «Ургацын далай» нэвтрүүлгээрээ урьд өмнө нь өргөн олон түмний дотнын танил болсон бүдүүн хоолойт зохиолч, сэтгүүлч Д.Цэдэндамба өглөө ч, орой ч мянганы зам гэдгээс өөрийг хэлж ярихаа больсон юмдаг.
Энэ бол сүүлийн хэдэн жилд гараагүй нүдэнд үзэгдэж харагдахуйц ажил үйлс үнэхээр мөн байлаа. Миний санахад Монголд ерээд оноос хойш, түүний дотор өнгөрөгч дөрвөн жилд зах зээлийн жинхэнэ утгаараа бүрэлдэн төлөвшиж буй салбар бол барилга байгуулалт гарцаагүй мөн. Өнөөдөр Улаанбаатарт, бас аймгуудын төвд юу л барьж байна, барилга л барьж байна. Үүнтэй хэн маргалдах юм бэ. Тавин жил гар хүрээгүй байсан Сүхбаатарын талбайгаа хүртэл өнгөлж шинэчилж өөд татаад авлаа шүү дээ. Айл гэрийн хойморь өнгөтэй, жавхаатай шил толь шиг гялалзаж байх ёстой биз дээ.
Пүүс, компани, аж ахуйн нэгжүүд сайхан сайхан байшин барилгад суурьшин тохиждог болов. Арван жил мартагдсан айлын сууц байгуулалт энэ дөрвөн жилд ахин амиллаа. МОНЦАМЭ-гийн залуу ажилтан надад авгай бид хоёрт манай байгууллага үнэ төлбөргүй хоёр өрөө сууц олголоо гэж баярлан хэлж байсан. Засгийн газраас ахмадууд болон төрийн албан хаагчдад зориулан 200 айлын сууц хувааилснаас хувь хүртсэн нь тэр байлаа. БНХАУ-ын 50 сая юанийн зээлийн хөрөнгөөр 1000 айлын, Монголын барилгачдын холбооны «Шинэ зуун» төслийн 1985 айлын, «Кёкүшүюзан» сангийн 1000 айлын, «Богд холдинг» ХХК-ийн 1088 айлын орон сууцны хорооллууд Улаанбаатарт ар араасаа цувран босч эхэллээ. Өнөөх муу нэртэй, луу данстай социализмын үед Брежневийн бэлэг нэрэн дор л нэг иймэрхүү юм болж байсныг бүдэг бадаг санаж байна. Үүний зэрэгцээ бараг айл бүр хувиараа өөр өөрсддөө таарч тохирсон байшин барилга, адаглаад л зуслангийн сууц барьж эхэлснийг мартаж болохгүй. Ерээд онд эл хуль болж эзгүйрсэн Хандгайт, Яргайт, Жигжид, Шарга морьт, Гачуурт чиглэлд өнөөдөр хөл гишгэх зайгүй зуслангийн сууцаар дүүрчээ. Монгол Улс 1999 онд 300 айлын орон сууцыг ашиглалтанд өгч байсан бол 2000 онд 680, 2001-2002 онд тус бүр 1000 гаруй айлын орон сууц, 2003 онд 2000 гаруй айлын орон сууцыг ашиглалтад хүлээлгэн өгчээ. Ашиглалтад өгсөн орон сууцны хэмжээг 1999 онтой харьцуулахад бараг 7 дахин нэмэгдсэн байна. Төрийн мэдлийн 84584 айлын орон сууц хувьчлагдахаас өнөөдрийн байдлаар 83650 айлын орон сууц хувьчлагджээ. Энэ бол өмч эзэндээ буюу найдвартай гарт очиж чадаж буйн нотолгоо.
Өнгөрч байгаа дөрвөн жилд үндэсний үйлдвэрлэл сэргэж өндийх шинж төлөв бүрэлдэж, экспорт зохих хэмжээгээр нэмэгдэж, хот хөдөөд шинэ шинэ үйлдвэр, аж ахуйн газрууд нээгдсэн нь олзуурхам шинэ үзэгдэл байлаа гэж хэлж болох буй заа. Монголд анх удаа Олон овоот, Бороо, Бумбатын алтны үндсэн ордыг ашиглах уулын баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад оров. Зөвхөн энэ гуравхан үйлдвэрт Монгол Улс өнөөдөр жилд 6,5 тонн алт олборлож байна. Алттай хүн барагтай л бол айлын гар харахгүй шүү дээ. Зөвхөн Улаанбаатарт гэхэд тоосгоны 12 үйлдвэр, төмөр бетон эдлэл, зуурмагийн 10 үйлдвэр ашиглалтад орсон байх жишээтэй ажээ. 2001-2003 онд мах боловсруулах 8 үйлдвэр шинээр ашиглалтад оржээ. Хүчин чадлынхаа тавхан хувийг ашиглаж их хэмжээний алдагдалтай ажиллаж байсан Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр гэхэд 2003 онд анх удаа 500 сая төгрөгийн ашигтай ажилласан мэдээтэй байна.
Монголын Оюу толгойн зэсийн орд дэлхийн олон олон томоохон бизнесчдийн чихийг дэлдэх болсон нь бас нууц бишээ. Газрын тос олборлох эхний алхмаа Монгол Улс хийж байна. 1998 онд 26 сая төгрөгийн алдагдалтай ажиллаж байсан Эрдэнэт бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж жилд бараг 24 сая тонн зэсийн баяжмал үйлдвэрлэх болов. Энэ онд Эрдэнэтийн молибдений баяжмалыг боловсруулах үндэсний үйлдвэрийг Монгол Улс ашиглалтанд хүлээж авна. Аймаг бүр, ахиулаад сумдууд хүртэл нэг ба нэг хэсэг үйлдвэр, аж ахуйн газруудыг шинээр барьж байгуулснаа өнөөдөр ам бардам хэлж байна. Ховдод гэхэд цементийн томоохон үйлдвэр, Завхан, Баян-Өлгийн нисэх онгоцны буудлын өргөтгөл шинэтгэлүүд, Ховд, Дорнод, Өвөрхангайд бүсийн оношлогоо эмчилгээний төвүүдийг тус тус ашиглалтад өгчээ.
Маш товчоор хэлэхэд өнгөрсөн зууны ерээд он Монгол Улсын түүхэнд үндэсний аж үйлдвэрлэл уналтад орсон он жилүүд байсан бол 2000 оноос уг уналт зогсож, улмаар сэргэж амилах, хөгжин дэвших үе шат нь эхэлжээ гэж хэлж болно. Ерээд онд ноолуурын ганц үйлдвэртэй байсан Монгол Улсад өнөөдөр ноолуурын 85 үйлдвэр ажиллаж, бүтээгдэхүүн нь өөрийн улсын төдийгүй харийн улс орны хүмүүсийн таашаалд нийцэх болов. Ноос боловсруулах 13 үйлдвэртэй байсан Монгол өнөөдөр ноосны 22 үйлдвэр, Улаанбаатарт оёдлын ганц том үйлдвэртэй байсан бол хот, хөдөөд оёдлын 92 үйлдвэр ажиллаж, бүтээгдэхүүнээ алс холын АНУ-д хүртэл гаргах болжээ. Арьс шир, нэхий боловсруулах хүчин чадал 20-40 хувь өсч энэ чиглэлийн 13 үйлдвэртэй байсан Монгол Улс өнөөдөр 66 үйлдвэртэй болж нэмэгджээ.
2000 оноос өмнөх арван жилд Монгол Улсад аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүн 31,2 хувийн бууралттай байжээ. Гэтэл аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийг 1999 онтой харьцуулбал 2000 онд 2,4 хувь, 2001 онд 10 хувь, 2002 онд 14,2 хувь, 2003 онд 16,4 хувиар тус тус нэмэгдсэн байна. Хамгийн гол нь боловсруулах салбарын уналт зогсож үйлдвэрлэл нь 2001 онд 11,7 хувь, 2002 онд 38,9 хувь, 2003 онд 42,5 хувиар өсчээ. Өнөөдөр Монгол Улсын аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд боловсруулах салбарын эзлэх хувийн жин 47,7 хувь болж нэмэгдсэн нь үндсэн гол бахархал гэлтэй. Манай улсын экспорт 1999 онд 452,2 сая ам доллар байсан бол 2003 онд 600,2 сая ам долларт хүрчээ. Монгол Улсад өнөөдөр дэлхийн таван тивийн 124 орны 3083 компани нэг тэрбум гаруй ам. долларын хөрөнгө оруулалт хийгээд байна. Эзэн Богд Чингис хаанаас найман зууны тэртээд явуулж байсан үйл ажиллагаа, хүсэл мөрөөдөл өнөөдөр ахин биеллээ олж чөлөөт худалдаа Монгол оронд жинхэнэ утгаараа хэрэгжиж эхэллээ гэж хэлэх үндэстэй байна.
Нүүдэлчин монголчуудын аж амьдралд сүүлийн жилүүдэд зарчмын чанартай үндсэн эргэлт гарч эхэлсэн гэж баттай хэлж болно. Өнөөдөр малчид өвс хадаж авцгаа гэж дээрээс шахуулж шавдуулдгаа нэгэнт больжээ. Хоёрхон жилийн өмнөх намар би үүнийг нүдээрээ харж үнэмшсэн. Дархан, Сэлэнгийн сав газарт алд дэлэм чөлөөтэй хадлангийн эрүүл талбай ч үлдээгүй байж билээ. Уул тал, нуга толгодын энгээр өвсөн бухлууд борооны дараах мөөг шиг, эгнэж жагссан харуулын цэрэг шиг жирийж харагдсан. Монголын уламжлалт мал аж ахуй улам бүр эрчимжих чиглэл рүү орж өвс хадлан бэлтгэх, шахаж бордон тэжээх тухай ойлголт энд тэндгүй өргөн дэлгэр тархжээ. 2001-2003 онд өвөл, хавартаа манай нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувь нь ган, зудад нэрвэгдсэн боловч малчид тариаланчид түүнийг даван туулж чаддаг болсон нь бахархууштай.
Засгийн газар 2003 он гэхэд аймаг бүрт худаг засварлах, шинээр гаргахад зориулсан хөрөнгө оруулалтыг 1999 оныхоос 70 гаруй хувиар нэмэгдүүлж чадсаны үр дүнд сүүлийн гурван жилд нийтдээ 3440 худгийг ашиглалтад оруулж 9,6 сая га бэлчээрийг усжуулсан байна. Энэ бол Монгол Улсын түүхэнд сүүлийн арав гаруй жилд гарч байгаагүй томоохон ахиц амжилт гэж хэлж болно хэмээн хөдөө аж ахуйн мэргэжилтнүүд ярьж байна.
«Газар тариаланд сэргэлт гарлаа. Сүүлийн арван жилд аваагүй арвин их ургац хурааж авсан. Мал өссөн, малын тоо толгой 25,4 саяд хүрч зүй бус хорогдол 1,5 саяар буурч, төл мал 800 мянгаар нэмэгдлээ. Эрчимжсэн мал аж ахуй, усалгаатай тариалан хөгжүүлэх тухай ойлголт эргэлт буцалтгүй итгэл үнэмшил болсон. Хамгийн гол ололт бол хүмүүсийн сэтгэлгээнд дорвитой өөрчлөлт гарсан явдал. Хийе, бүтээе гэсэн сэтгэлгээ газар сайгүй давалгаалж байна» гэж Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд Д.Насанжаргал сурвалжлагчид ярьжээ.
/ «МОНЦАМЭ мэдээ», 2004.02.19/
2002 оны байдлаар манай улсын нийт 175,9 мянган малчин өрхийн 24,1 мянга нь цахилгаан үүсгүүртэй, 29,4 мянга нь телевизортой, 18,4 мянга нь автомашинтай, 32,5 мянга нь мотоцикльтэй байгаа нь 1999 оныхоос 8,4-54,6 хувиар нэмэгджээ. Улсын манлай уяач Ононгийнд би очиж үзсэн. Гэрийх нь гадна УАЗ-469, Жип, Волга гэсэн гурван тэрэг зогсож байсан. Ийм айл Монголд тийм ч олон биш бизээ гэж бодоод өнгөрсөн минь алдаа байжээ гэж одоо бодогдож байна. Ингээд бодохлоор олон олон хүний аж амьдрал зөвхөн хот суурин газарт төдийгүй хөдөө орон нутагт ч бас дээшилсээр л байгаа юм байна.
Сүүлийн жилүүдэд тасралтгүй үргэлжилсэн ард иргэдийн амьжиргааны түвшингийн уналтыг зогсоож, нийгмийн доторх тэнцвэргүй орлогын ялгааг багасгаж, туйлын ядуурлыг арилгах талаар Намбарын Энхбаярын Засгийн газар санаа тавьж ажиллажээ. 2000-2003 онд өмнөх оныхтой харьцуулахад ажлын байрны захиалга 2 дахин, ажилд зуучилсан хүний тоо 2,2 дахин нэмэгджээ. Мэргэжлийн сургалтад хамрагдсан хүний тоо гэхэд 4,7 дахин өссөн байна. Хүмүүс мэргэжил шинээр эзэмшиж, мэргэжлээ дээшлүүлж байгаа нь тун баярлууштай. Манай Ерөнхийлөгч Нацагийн Багабандийн хэлэх дуртай нэг үг бий. Хүнд загас барьж өгч бэлэн хоол бэлтгэж өгсний хэрэггүй. Ач тусаар бага юм. Харин тэрхүү амтат хүнс болох загасыг яаж барих вэ гэдэг арга чаргыг зааж сургаж өгвөл илүү үлдэцтэй, цаад хүндээ тустай болно гэж тэрбээр энд тэнд хүмүүстэй уулзахдаа нэг бус удаа хэлж ярьдаг хүн. Тэр үг хэрэгжлээ олсныг дээрх тоо баримт барин тавин өгүүлж байна.
Ахмад дайчин, алдар цолтонд үзүүлдэг тусламжийн хэмжээг өмнөх Засгийн газрын үеийнхээс 2 дахин нэмэгдүүлжээ. Олон хүүхэдтэй өрхийн нэг хүүхдэд жил бүр олгох тэтгэмжийн хэмжээ 2000 төгрөг байсныг 6000 төгрөг болгожээ. Цалин хөлс, тэтгэвэр тэтгэмжийг шат дараалан нэмэгдүүлж, татварын ачааллыг мэдэгдэхүйц бууруулжээ. Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, тэтгэмж, үйлчилгээнд зарцуулсан хөрөнгийн нийт хэмжээ Намбарйн Энхбаярын Засгийн газар үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж эхлэхийн өмнөх үе буюу 1999 оныхоос 2,1 дахин буюу 34,3 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн гэсэн албан ёсны мэдээлэл байна.Өнгөрсөн хугацаанд зөвхөн төсвийн байгууллагад ажиллагсдын цалин болон тэтгэврийн хэмжээг 2 дахин, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 3,3 дахин нэмэгдүүлжээ.
Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, эрүүл мэндийн салбарт ч чихэнд чимэгтэй үг, өгүүлбэр цөөнгүй дуулдах болсон нь юутай сайхан. Ахиад л тоо баримтад тулгуурлаж ярья. 2001-2003 онд 655 ор бүхий 10 цэцэрлэгийн байрыг 417,2 сая төгрөгөөр барьж байгуулжээ. Цэцэрлэгт хамрагдах хүүхдийн тоо 2000 оныхоос 10,9 мянгаар нэмэгджээ. Сүүлийн 3 жилд хичээлийн болон дотуур байр, спорт залын барилга 38-ыг барьж ашиглалтад оруулахад 32,1 тэрбум төгрөг зарцуулж сургуулийн суудлын тоог 14478-аар нэмэгдүүлжээ. Мөн хугацаанд ЕБС-ийн 698 сургуулийн хичээлийн болон дотуур байрыг 11,8 тэрбум төгрөгөөр засварласан нь сургуулиудын барилгад сүүлийн арван жилд хийсэн хамгийн том хөрөнгө оруулалт болсон байна. БСШУЯ-наас сүүлийн гурван жилд 17040 хүнийг бичиг үсэгт тайлсан гэнэ гэвэл уншигч та лав гайхах биз. Бараг толгой дараалан зуун хувь бичиг үсэгтэн болж ЮНОСКО-гийн шагнал хүртэж байсан Монгол Улс сүүлийн арван жилд арагшаа алхам ухарч бичиг үсэг мэддэггүй 44203 иргэнтэй болсон байна. Тэднээсээ 17 мянгыг нь бичиг үсэгт тайлсан нь энэ. Чамлах юм бишээ. Үлдсэн 27 мянгыг нь хаяж орхилгүй цаасан дээр нэрээ тавьдаг болговол сайн юмсан.
2001-2003 онд давхардсан тоогоор Монгол Улсын Засгийн газар 63840 оюутны сургалтын төлбөрт 16,7 тэрбум төгрөгийн буцалтгүй тусламжийг үзүүлжээ. 27553 суралцагчийн сургалтын төлбөрт 6,2 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгож, 1993 оноос хойш их, дээд сургууль, коллежид сургалтын төрийн сангийн зээлээр суралцаж байсан 23038 хүний зээлийг хүчингүй болгожээ.
Төрийн сангийн зээлээр болон Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр, буцалтгүй тусламжаар гадаадад сургаж буй магистрант, докторантын тоо гэхэд 2001-2003 онд 559 болсны дотор 2003 онд элсэгчид 2000 оныхоос 60 хувиар өссөн байна. Шинжлэх ухаан, техникийн арга хэмжээнд зөвхөн 2004 онд 4,6 тэрбум төгрөг зарцуулахаар батласан нь 2000 оныхоос 2,6 дахин нэмэгдсэн үзүүлэлт юм. Үүнээс харахад Засгийн газар боловсрол, шинжлэх ухаанд хөрөнгө мөнгө, хүч хөдөлмөр хайрлалгүй зарцуулж маргаашийн гэрэлт ирээдүй өөдөө тэмүүлж ажилласан нь илэрхий байна.
Соёл, урлагийн салбарт ч энэ Засгийн газар үр өгөөжөө харамлалгүй хайрлажээ. Бурхан багшийн гүн ухааны алдарт сургаалыг эх монгол хэлнээ хөрвүүлэн буулгасан соён гэгээрүүлэгч Намбарын Энхбаярын Засгийн газрын бүрэн эрхийн хугацаанд сонгодог урлаг, хүүхдийн зохиол, их спортыг төрийн ивээлд авч халамжилсан нь санамсаргүй зүйл байсангүй. Хүүхдийн номын ордон Улаанбаатарт ашиглалтад орж, монголчуудын морин хуур хөгжмийг Дэлхийн утга соёлын шилдэг өвийн бүртгэлд хамруулж, Монголын утга зохиолын 108 ботийн цувралыг хөрөнгө мөнгө гарган хэвлүүлж дуусгав. Их аварга Ёкозуна Д.Дагвадоржийн алдар нэр сумо бөхийн дэвжээнд мөнхрөв. Энэ бүхэн бол үнэхээрийн буянтай сайхан ажил үйлсийг эхлүүлж, бэхжүүлж буйн түрүүчийн үр шим гэлтэй.
1996-1999 онд дунджаар улсын хэмжээнд шинээр сумын 2 эмнэлгийн барилга барьж байсан бол 2000-2004 онд 40 хүртлэх барилгыг ашиглалтад оруулж засварын хөрөнгө 2 дахин нэмэгджээ. 2000-2003 онд аймаг, нийслэлийн яаралтай тусламжийн автомашины хангамж 66,8 хувь, сумдад 41,4 хувьд тус тус хүрчээ. Энэ нь эмнэлгийн түргэн тусламжийн автомашины парк шинэчлэлтийг сумдад 40-өөс доошгүй хувьд, аймаг болоод нийслэлд 60 хувьд хүргэх Засгийн газрын зорилт давж биелсэн гэсэн үг юм. Үүн дээр эрүүл мэндийн салбарт 25 ба түүнээс дээш жил ажилласан эмнэлгийн мэргэжилтэнд тэтгэвэрт гарахад нь 12 сарын, сум, тосгон, сум дундын эмнэлгэт 10 ба түүнээс дээш жил ажилласан эмнэлгийн мэргэжилтэнд 18 сарын үндсэн цалинтай тэнцэх хэмжээний мөнгөн тусламжийг нэг удаад олгодог болсон, эмч дутагдалтай орон нутагт урамшуулалт цалинтайгаар 3-5 жилийн гэрээгээр ажиллуулж байгаа зэрэг үйл ажиллагааны дэвшилт хэлбэрүүд нэвтэрч буйг нэмж хэлэх хэрэгтэй болов уу. 2000 онд улсын хэмжээнд ердөө 29 газарт халуун ус ажиллаж байсан бол 2004 онд 334 сум, суурин газар халуун устай болж, түүнд улсаас 1,7 орчим тэрбум төгрөг зарцуулжээ.
МАХН 2000 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөртөө боловсролыг тэргүүлэх салбар болгож хөгжүүлэх, шинжлэх ухаан, урлаг соёлын ололтыг хүн ардын сайн сайхны төлөө зориулах, их спортыг халамжилж эрүүл мэндийн салбарын материаллаг баазыг бэхжүүлэх талаар сонгогчиддоо өгсөн амлалтаа мартсангүй, идэвхтэй хэрэгжүүлжээ.
Хүн амын энх тунх аж төрөх нөхцлийг бүрдүүлэх, гэмт хэрэг өдүүлэгчид, хээл хахуульд өртөгсөд, архидан согтуурагчидтай хатуу тэмцэх амлалтаа ямар нэг хэмжээгээр биелүүлэв. 2000-2003 онд улсын хэмжээнд нийт 89618 хэрэг бүртгэгдсэн нь 1996-1999 онд бүртгэгдсэн нийт гэмт хэргээс 3,8 хувь буурсан үзүүлэлттэй байна. Мөн хугацаанд үйлдсэн гэмт хэргийн 87,8 хувийг илрүүлжээ. Энэ бол харьцангуй өндөр үзүүлэлт юм. Монголын цагдаа, хүчний байгууллагынхан хэргийн мөрөөр шуурхай ажиллаж ирсэн уламжлалтай. Тээр жил Интерполын төлөөлөгчид Монгол айлчилж тухайн үед Монголын цагдаагийн байгууллагын даргаар ажиллаж байсан генерал Пүрэв хэрэг илрүүлэлтийн талаар тэдэнд мэдээлэхэд удирдагч нь ихэд гайхаж Монголын цагдаа үнэхээрийн сайн ажилладаг юм байна. Манайд ингэж ажилласан бол надад үндэсний баатар цол олгох байсан гэж хэлсэн гэдэг.
Мэдээж манайд олдохгүй, баригдахгүй гэмт хэрэгтэн нэг бус байгаа нь ойлгомжтой. Жишээ нь улс төрийн зүтгэлтэн С.Зоригийн аллагын хэрэг байна. Энэ талаар тагнуул, цагдаагийн байгууллагынхан ам ангайх дургүй байгаа ч ажил үйлс алхам алхмаар урагшилсаар байгаа гэдэгт итгэлтэй байна. Засгийн газраас уг хэргийг илрүүлэхэд үнэтэй мэдээлэл өгч тусалсан хүнд 500 сая төгрөгийн шагнал өгөхөөр амласан. Францаас нэг сэжигтэй этгээдийг барьж авчраад хорин байцааж байгаа сурагтай. Хачирхалтай нь 16 настайгаасаа эхлэн хэрэг түвэгт орооцолдож 6 удаа шүүхээр шийтгүүлж хэдэн арван жилийн ял сонсож явсан Д.Энхбат гэгчийг Эх оронд нь авчирмагц Монгол Улсыг хаана байдгийг ч бараг мэдэхгүй шахам гүехэн «мэдлэг»-тэй харийн зарим иргэд бөөн бөөнөөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, парламентын даргад захидал цахилгаан илгээж хүний эрхийг зөрчиж байна. Д.Энхбатыг шоронгоос нэн даруй сулла хэмээн шаардаж эхэлсэн нь тун сэжигтэй.
Захидал, цахилгаан бичсэн тэр гадныхан буруутай бишээ. Тэднийг уриалж өдөж тийм юм бичүүлсэн зохион байгуулагч нь хэн бэ гэдэгт хэргийн учир байгаа юм. Монгол Улсын ГХЯ тэрхүү Д.Энхбат гэгчийн тухай дэлгэрэнгүй тайлбар хүртэл гаргаж үнэн байдлыг ойлгуулах талаар ихээхэн хүчин чармайлт гаргасны эцэст харийн иргэдийн үгэн «түрэмгийлэл» сая зогссон билээ. Үүнээс үзвэл С.Зориг агсныг зэрлэгээр алж хөнөөсөн аймшигт хэрэг усанд хаясан чулуу шиг уусч шингэн алга болоогүй бололтой. Хэргийн мөр улирч баларч, цаг хугацаа алдсанд л хамаг учир байгаа болов уу.
Аливаа хэрэг зөрчлийн эх үүсвэр, дэвсгэр суурь болж өгдөг архидан согтуурах явдал Монгол Улсад өнөөдөр мэдэгдэхүйц багасчээ. Ерээд оны дунд үе, сүүлчээр архидалт хавтгайраад байсан билээ. Саарал ордонд гэгээн цагаан өдрөөр явж ороход хүртэл халамцуухан хүнтэй тааралдаж болдог л байв. Авгай хүүхнүүд нь хүртэл уудаг болоод байсан үе. Монгол Улсын Засгийн газраас, ялангуяа Ерөнхийлөгчийн зүгээс нийгмийн энэхүү гаж үзэгдэлтэй шийдвэртэй тэмцэл явуулсны үр дүнд уг урхаг өвчнийг үхлийн хорт хавдар болгож хувиргалгүйгээр дарж авлаа гэж хэлж болохоор болоод байна. Өнөөдөр манай хүмүүс, ялангуяа залуус айргаан сөгнөж, аяга пиво, хундага дарснаас цааш ахиж давардаггүй боловсон төлөвшлийг олж байна. Ерээд оны эхээр наймаа хийдэг хүн бүр архи «цусладаг» байсан бол өнөөдөр түүнд дурлаж хөтлөгддөг томоохон бизнесч нэг ширхэгийг ч хайгаад олохооргүй болжээ. Энэ бол нийгэм цэвэршиж буйн шинж тэмдэг. Энэ бүхний үр дүнд улс орны эдийн засаг бэхжиж, нийгэм тогтворжиж, хүн амын маргаашдаа итгэл итгэл илэрхий сайжирч эхэллээ.
2000 онд Намбарын Энхбаярын Засгийн газар 1,1 хувийн өсөлттэй эдийн засгийг хүлээж авч байсан бол өнгөрч буй дөрвөн жилд эдийн засагт мэдэгдэхүйц ахиц гарч дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 2002 онд 4 хувиар, 2003 онд 5,5 хувиар тус тус өсчээ. 1999 онд ДНБ-нд эзлэх төсвийн урсгал тэнцэл 0,3 хувийн, нийт тэнцэл 11,9 хувийн алдагдалтай гарч байсан бол сүүлийн гурван жилд төсвийн алдагдал 2 дахин буурсан байна.
Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 1999 онд 30,4 сая ам доллар байсан бол 2003 онд 79 сая ам долларт хүрч 2,6 дахин өсчээ. Хэрэглээний бараа, үйлчилгээний үнийн өсөлт 1999 онд 10 хувь, 2000 онд 8,1 хувь, 2001 онд 8 хувь байсан бол 2002 онд 1,6 хувьтай гарсан байна. Энэ нь Монгол Улсад эдийн засгийн шилжилт эхлэсэн 1991 оноос хойшхи инфляцийн хамгийн бага түвшин юм.
Хүн амын амьжиргаа сайжирч, тогтворжиж байна. Жишээ нь иргэдийн нийт хадгаламж 2000 оны эцэст 125,5 тэрбум төгрөг байсан бол 2001 онд 169,8 тэрбум, 2002 онд 282 тэрбум, 2003 онд 435 тэрбум төгрөгт тус тус хүрч Засгийн эрхийг эвслээс хүлээж авч байсан 2000 оныхоос даруй 3,5 дахин өссөн байна. Иргэд маань мөнгө төгрөгтэй болж, түүнийгээ банкинд хадгалуулдаг болж байгаа нь энэ. Банкинд итгэх итгэл нь нэмэгдэж байгаагийн гэрч. Ерээд онд төрийн өмчийн Ард, Монгол даатгал, Төв Ази, ХОТШ, Сэргээн босголт банк, хувийн өмчийн Эдийн тэнгэр, Эксим, Монгол бизнес банк ар араасаа мөр мөрөө даран дампуурч байсныг уншигч та мартаагүй гэдэгт итгэж байна. Тэр үед олон хүн алдагдаж алга болсон хэдэн янчааныхаас араас нулимас дуслуулж байсан билээ. Тэгэхэд банкны тогтолцоо бүхэлдээ хямарч 47,3 тэрбум төгрөгийн банкны өр үүсээд байсан юм.
Өнөөдөр тэр үзэгдэл үгүй болжээ. Намбарын Энхбаярын Засгийн газрын үед Монгол Улсын банк, санхүүгийн үйл ажиллагаа цэгцэрч банкинд итгэх иргэдийн итгэл сайжирч, банк хүн ард, аж ахуйн нэгжүүдэд урт, богино хугацааны зээлийг өгч урамшуулдаг болсон нь том ололт мөн гэлтэй.
Засгийн газрыг ажил хүлээж авахын өмнө буюу 1999 онд Монгол Улс 116,9 сая ам. долларын нөөцтэй байлаа. Энэ нь импортын барааны 10,7 долоо хоногийн хэрэгцээг хангаж байв. Тэгвэл өнөөдөр манай улс 275 сая ам долларын цэвэр нөөцтэй, тэр нь импортын барааны 17,4 долоо хоногийн хэрэгцээг хангах чадвартай болоод байна. Их өр, бас бус зүйлийг дарж барагдуулаад тэр шүү.
Одоогоос яг дөрвөн жилийн өмнө УИХ-ын гишүүн М.Далайхүү бидний хэсэг хүн ХБНГУ-д очиж Эбертийн сан дээр туршлага судалж билээ. Тэдний нэг томхон мужид парламентын сонгуулийн кампанит ажил ид өрнөж байв. Арван мянган хүний цуглаан болж Германы социал демократ намын дарга, ХБНГУ-ын канцлер ноён Герхард Шройдер үг хэлэхэд нь бид биечлэн оролцож парламентын сонгуулийн өмнө Засгийн газрын тэргүүн юу ярьдгийг нь сонсов. Уран илтгэгч Г.Шройдер бүтэн цаг илтгэв. Олон олон зүйл хэлсэн. Тэдгээрээс манай нам засгийн эрхийг барьж байхад ХБНГУ-ын иргэд их, дээд сургуульд үнэ төлбөргүй суралцах эрх, бодит боломж нь үүрд хадгалагдан үлдэнэ. Үүнийг бид зуун жилийн өмнө иргэддээ хэлж байсан, өнөөдөр ч давтан тунхаглаж байна. Их, дээд сургуульд, иргэдээ үнэ төлбөргүй сургаж дээд боловсрол олгодог улс орон дэлхий ертөнцөд тун цөөн шүү гэсэн нь аадар бороо асгаран нижигнэх адил удтал үргэлжилсэн алга ташилтын хамт цээжинд хадагдан үлджээ. 2000 оны МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрт бид тэрхүү санааг түлхүү тусгаж өгөх гэж хирдээ л хичээсэн билээ. Ард түмэн ч халуунаар талархан хүлээж авсан юмдаг. Тэрхүү зорилт хэрэгжин биелж байгаа нь А.Цанжид сайдын сэтгүүлчидтэй уулзахдаа хийсэн мэдээллээс тодорхой харагдаж байна. Уламжлал бүхий энэ зорилт удтал хадгалагдаж үлдээсэй гэж би хувьдаа хүсэх байна.
Бонн хотноо болсон арван мянган хүний тэрхүү цуглааны үеэр би тэдний заримтай нь уулзаж үг өдөж санал бодол солилцож үзсэн. Нэг немц эр Германы сонгогочдын хувьд ямар намын засгийн газар байх нь тийм ч гол бишээ. Яаж аж амьдрал дээшлэв гэдэг нь харин маш чухал. Сард би ойролцоогоор 17 өндөг хүнсэндээ хэрэглэдэг. Энэ хэмжээ нэмэгдэж байна уу, хасагдаж байна уу гэдэгт л хэргийн учир байгаа юм. Социал демократ нам засгийн эрхийг барьж буй он жилүүдэд дээрх үзүүлэлт тогтвортой хадгалагдаж байгаа учраас би тэднийг дэмжиж байна гэж хэлж билээ.
Энэ бол сонгогч хүний үнэн сэтгэлийн үг. Ийм хэмжүүрээр уншигч та Намбарын Энхбаярын Засгийн газрын үйл ажиллагааг үнэлж дүгнэхийг хичээгээрэй. Мэдээж ололт амжилт, дутагдал доголдлын аль аль нь байж таарна. Ажил хийсэн хүнд алдаа оноо байнга дагалдаж байдаг нь ертөнцийн жам юм хойно. Жишээ нь Намбарын Энхбаярын Засгийн газар юг хийж эс амжив хэмээн би ч гэсэн шүүмжлэлтэйгээр хандаж байна.
Миний санахад эрчимжсэн мал аж ахуйг хөгжүүлэх эхлэлийг энэ дөрвөн жилд Монгол Улсад тавьж чадсан боловч энэ нь Монгол Улсын гарцаагүй ирээдүй юм, өөр зам байхгүй гэдгийг хэд хэдэн чиглэлээр үлгэр дуураил болохуйц аж ахуйн нэгжүүдийн бодит үйл ажиллагаагаар харуулах ёстой байсан болов уу. Жишээ нь нийслэл хотын ойр орчимд дээд зэргээр механикжиж автоматчилагдсан сүүний фермүүд, гахай тахианы шахаж бордох төвүүд, өвөл зунгүй жилийн дөрвөн улиралд тасралтгүй үр өгөөжөө өгөх хүнсний ногооны хүлэмжүүд зэргийг ногоон, цагаан хувьсгалын арга хэмжээний хүрээнд төрийн идэвхтэй оролцоотойгоор зориуд зохион байгуулах шаардлагатай байсан байж мэднэ. Ийм эхлэлүүд бий. Гэхдээ хангалттай биш. Түүнийг зөвхөн хувийнхны өөрсдийнх нь идэвх сонирхолд найдаад орхиж болохгүй.
Ган гачиг, зуд турхан Монголд үргэлжилдгээрээ үргэлжилнэ. Өнгөрсөн жилд бүх дэлхийг бүхэлд нь нөмөрсөн хэт халуурал гэхэд л ойрын зуун жилд хоёр жил тутамд нэг удаа давтагдах төлөвтэй байна хэмээн цаг уурчид оношилж байна. Мичин жилийн зуд турхан нэгэн жаранд бус харин тав арван жил тутамд давтагдах магадлал хэвээрээ байна. Ийм нөхцөлд нүүдлийн мал аж ахуйн ирээдүй маш бүрхэг байгаа юм. Тиймээс Монгол Улс эрчимжсэн мал аж ахуй, газар тариаланд эргэлт буцалтгүй шилжлээ гэж үе үе тунхаглахдаа гол нь биш шууд ханцуй шамлан хэрэгжүүлж эхлэх, бүх нийтийн үйлс болгож дэлгэрүүлэхэд хэргийн учир байгаа юм. Эрчимжсэн хөдөө аж ахуйн талаарх зорилтыг эрчимтэй үйл ажиллагаагаар л сая хангаж чадна гэдгийг байнга санаж явах ёстой болов уу. Энэхүү эрчимтэй үйл ажиллагаа илэрхий үгүйлэгдэж байна. Монгол Улсын эдийн засаг хөдөө аж ахуй, ялангуяа мал аж ахуйгаас хэзээ ямагт хараат байх болно. Ган зудыг гаргуулахгүй бай гэж Засгийн газраас тулган шаардаж арай болохгүй байх. Тэгвэл хэтэрхий бүдүүлэг хэрэг болно. Тийм боловч болзошгүй ирээдүйд эртээс буурь суурьтай бэлтгэхийг шаардах нь иргэд бидний үүрэг, бас эрх.
Үндэсний үйлдвэрүүдийн уналт зогссон нь тун сайн хэрэг. Зөвхөн сэргэлт хангалтгүй. Түүнийг цэцэглүүлж хөгжүүлэх талаар шинжлэх ухааны үндэстэй, эдийн засгийн ухаалаг бодлогыг цаашид тасралтгүй хэрэгжүүлэх хэрэгтэй байна. Эрдэнэтийн зэс молибденийг Монгол Улс баяжмалаар нь хичнээн жил гадагш гаргав. Эцсийн бүтээгдэхүүний үндэсний үйлдвэрлэл тэнд хэрэгтэй байна. Энэ чиглэлээр бүсээ чангалж байгаад ч гэсэн зоригтой алхам хийх ёстой. Эрдэнэтийн түүхийг Оюу толгойд давтаж болохгүй. Ерөөсөө арьс шир, алт эрдэнэсээ түүхийгээр нь гадагш цутгаад байж таарахгүй. Үндэсний үйлдвэрлэлийг улсын нэгдсэн бодлогоор хөхүүлэн дэмжиж үйл ажиллагааг нь жигдрүүлээгүй цагт улс орон хэзээ ч баяжиж дэвжихгүй болов уу. Сонгодог эдийн засгийн онол хуучраагүй л бол түүхий эдээ гадагш зөөсөн улс орон хөл дээрээ босч хөгжсөн нь бараг үгүй гэдэг. Өнөөдөр ч тийм хэвээрээ байх шиг байна. Үүний тулд үндэсний үйлдвэрлэлд үйлчлэх татварын нэн ухаалаг тогтолцоог бүрэлдүүлж боловсронгуй болгон төлөвшүүлэх шаардлагатай болов уу. Өөрийн зах зээлийг, өөрийн үндэсний үйлдвэрлэлийг хамгаалах, хөгжүүлэх бодлого нь улс орны тусгаар тогтнолын төлөөх бодлого, үйл ажиллагааны нэг салшгүй хэсэг байх ёстой гэдэгт би хувьдаа үнэнхүү итгэдэг хүн. Монголд экспортын чиглэлийг голлосон үндэсний үйлдвэрлэлийг түлхүү хурдацтайгаар хөгжүүлэх явдал тэргүүн зэргийн зорилт байх ёстой.
Сүүлийн жилүүдэд хүн амын дунд орлогын ялгаа ихсэж, ажилгүйдэл ба ядуурал арилахгүй амь бөхтэй зууралдсаар байна. Үүнд нөлөөлж буй дотоод, гадаад цөөнгүй хүчин зүйлс үйлчилж байгаа нь ойлгомжтой юм. Хэдий тийм боловч аль ч Засгийн газрын өдрийн бодол, шөнийн зүүд нь ажилгүйдэл, ядуурлыг арилгаж багасгах явдал даруй мөн. Өнгөрч буй дөрвөн жилд «Хүний аюулгүй байдлыг хангах сайн засаглал», «Тогтвортой амьжиргаа», «Хөдөөгийн ядуурлыг тогтвортой бууруулах» зэрэг төслүүдийг хэрэгжүүлж тодорхой амжилтанд хүрсэн нь үнэн боловч санаа амарч тайвшрах яагаа ч үгүй байна. Ядуурал манай нийгмийн нэг заналт дайсан хэвээрээ, хот хөдөөд ажилтай ажилгүй нь үл мэдэгдэх залуус хөлхөлдсөөр байгаа нь нууц биш юм. Гадаадад хөдөлмөр эрхлүүлэхээр гаргаж буй хүний тоо жилээс жилд нэмэгдэж байвч санасан түвшинд хүрэхгүй байна. Энэ чиглэлээр идэвхтэй бөгөөд санаачилгатай ажиллах шаардлагатай.
Монгол Улсын Засгийн газраас бүс нутгийн хөгжлийн үзэл баримтлалыг боловсруулж гаргасан нь үнэхээрийн нэг том давшил мөн. Үүнийг хэн хүнгүй хүлээн зөвшөөрвөл зохилтой. Гагцхүү түүнийг тодорхой бодлого, үе шаттайгаар шуурхайлан хэрэгжүүлэх хэрэгтэй болов уу. Цаг алдаж байна. Бас зориг дутаж байна ч гэж зэмлэмээр байна. Эхлүүлсэн ажлаа хойш тавьж огт болохгүй. Эс тэгвэл нийслэлийг зорьсон их нүүдлийг хэзээ ч зогсоож чадахгүй. Баг багаараа, сум сумаараа нүүж одно. Эзэнгүй уул ус олширно. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг хөгжлийн таван бүс болгож тулгуур ба дагуул төвүүдийг тодорхойлсон нь чухал ач холбогдолтой нь ойлгомжтой. Үүнд түүхэн уламжлал, нутаг дэвсгэр, байгаль цаг уурын онцлог, оршин сууж буй хүн амын тоо бүтэц, тухайн аймгийн эдийн засгийн чадавхи, дотоод гадаад нөхцөл байдал зэрэг бүхий л хүчин зүйлийг тал бүрээс нь харгалзан үзэж эрдэмтэд, мэргэжилтнүүдийн үгийг Засгийн газар анхааралтай сонссон гэдэгт итгэж байна. Амин чухал ийм зүйлд нутгархах, үндсэрхэж явцуурах, зулгуйдаж найр тавин нялганах явдал хэрхэвч байж таарахгүй. Ямар ч үнэ цэнээр хамаагүй аймгийнхаа төвийг болж өгвөл аль нэг бүсийн тулгуур төв, бүр ядвал дагуул төв болгох гэж хөл мэдэн гүйж, хэл мэдэн бурж яваа хүмүүсийг буруутгах аргагүй ч зөвтгөн хүлээж аваад төрийн бодлогыг булингартуулбал тун тусгүй.
Ирэх дөрвөн жил төдийгүй ирээдүйн он жилүүд дэх Засгийн газрын үйл ажиллагааны тэргүүлэх нэг чиглэл үүнд төвлөрөх ёстой буй заа. Алтанбулаг, Замын үүдийн эдийн засгийн чөлөөт бүсээр сэтгэл ханан хязгаарлаж яавч болохгүй. Улс орны төв хэсэгт, Улаанбаатарын нутаг дэвсгэрт ч эдийн засгийн чөлөөт бүсийг байгуулж болно.

«ИХ ӨР»- ИЙГ ЦАЙРУУЛСАН НЬ ЭНЭ ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТҮҮХЭН ГАВЬЯА МӨН

2008-03-14T09:40:00.001-07:00

Засгийн газар бүхэн өөрийн гэсэн өвөрмөц ул мөртэй. Тэр нь түүхэнд тод ба бүдэг харилцан адилгүй үлдэж хоцордог аж. 1996-2000 онд ажилласан эвслийн Засгийн газар гэхэд дөрвөн жилийн дотор дөрвөн Ерөнхий сайдыг сольж өөрчилснөөрөө Монгол Улсын түүхэнд нэн содон харагдаж байх жишээтэй. Бас Санжаасүрэнгийн Зоригийн амь насанд зэрлэгээр халдаж хөнөөсөн дуулиант хэрэг явдал гарсан нь ч энэ үеийн түүхийн «хар толбо» болж үлдэнэ.
Намбарын Энхбаярын Засгийн газрын 2000-2004 оны үйл ажиллагааны түүхэнд хамгийн тодоор тэмдэглэгдэж үлдэх түүхэн үйл явдал бол Монгол Улсаас ОХУ-д / хуучин ЗХУ/ төлөх Их өрийн ээдрээтэй асуудлыг Монгол Улс, Монголын ард түмний амин эрх ашигт нийцүүлж нэн ухаалгаар шийдвэрлүүлсэн явдал мөн. Манайх Оросод өртэй, өргүй гэж олон жил амтай бүхэн нь л шуугилдсан. Тэглээ гээд ямар ч нэмэр болоогүй. Бямбасүрэнгийн Засгийн газрын үед, бас Наранцацралтын Засгийн газрын үед уг урхаг асуудлыг шийдвэрлэх алхам хийх гэж оролдсон боловч айлын талын хатуу байр суурийг зөөлрүүлж чадаагүй нь бодит үнэн юм. Далан хувийг нь хөнгөлж өгч болох юм гэсэн үг ах нарын амнаас гарч байсныг бид мартаагүй байна. Их өрийн үлдсэн гучин хувийг Монгол Улс төлнө гэвэл хэдэн үеэрээ гүрдийтэл зүтгээд ч барахааргүй байв. Тийм учраас хойт хөрштэйгээ эрүүл саруул ухаанаар санал солилцож ам хэлээ олох явдал хамгийн чухал байлаа. Аваагүй идээгүй, өгөхгүй чадахгүй гэж тэнэглэн зүтгэх нь ерөөс утгагүй зүйл байсан. Монгол Улсын ГХЯ-наас гаргасан ЗСБНХУ-аас манай улс авч ашигласан шилжих рублийн зээл, техник эдийн засгийн тусламжаар 1947-1990 онд Монголд барьж байгуулсан обьект, үйлдвэрүүдийн жагсаалтыг уншигч та үзсэн бол аргагүй л аваад хэрэглэчихэж дээ гэж эрхгүй итгэнэ. Тэнд он оноор нь ангилж 95 зүйлийг сэдэвчилэн жагсааж үзүүлсэн байна лээ. Түүний дотор 700 гаруй км урт засмал зам, Наушки-Улаанбаатарын хоорондын 428 км урт төмөр зам /1947-1949 он/, цахилгаан станц, сүүний комбинат, мах комбинат болон талхан завод /1952-1957 он/, Улаанбаатар хот болон Сэлэнгэ, Булган, Хэнтий, Хөвсгөл, Дорнот, Увс аймгийн гурилын механикжсан үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбарт 3000 авто машин, 2500 трактор, 350 комбайн болон ХАА-н бусад машин техник /1958-1960 он/, Дарханы дулааны цахилгаан станц, Дархан-Шарын гол, Дархан-Сүхбаатарын 160 км цахилгаан дамжуулах шугам, жилд нэг сая тонн нүүрс гаргах Шарын голын нүүрсний ил уурхай, Улаанбаатарт жилд 70 мянган метр кв талбай бүхий орон сууц үйлдвэрлэх комбинат /1961-1965 он/, Улаанбаатарт 130 мянган кв метр бүхий орон сууц, 14 мянган хүнд үйлчлэх хүчин чадалтай үйлчилгээний төв,Дархан-Улаанбаатарын 227 км урт цахилгаан дамжуулах өндөр хүчдэлийн шугам, 7000 өрөмдмөл худаг, 6000 уурхайн худаг, /1966-1970 он/, Чойбалсан хотын хүнсний комбинат, автомат телефон станц, Орхонтуул, Эрээнцав, Халхын гол, Зүүнхараагийн төмс, ногооны төрөлжсөн аж ахуй, Бэрхийн хайлуур жоншны уурхайн өргөтгөл, Толгойтын алтны уурхай, хөдөө аж ахуйн 16600 хашаа, Монгол Зөвлөлтийн хамтарсан Эрдэнэт үйлдвэрийн эхний ээлж, Улаанбаатарын III цахилгаан станц, Улаанбаатар-Багахангайн 120 км төмөр зам, сүүний 13 ферм, 700 гаруй мянган кв метр орон сууц /1976-1980/, Атрын болон тэжээлийн 8 аж ахуй, сүүний 6 механикжсан ферм, малын 13000 хашаа, 10 гаруй сая га усжуулах уст цэг, Улаанбаатарын IV цахилгаан станц, Багануурын нүүрсний уурхайн эхний ээлж, Улаанбаатар-Дархан, Багануур-Чойрын гэх мэт 1000 гаруй км урт өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам, Эрдэнэтийн хивсний үйлдвэр, Улаанбаатарын ээрмэлийн үйлдвэр, талх чихрийн комбинат, Хавдар судлалын эмнэлэг, нэгдсэн III эмнэлэг /1981-1985 он/, Бог бод малын 10400 хашаа, Дарханы керамзитын үйлдвэр, Улаанбаатарын тоосгон завод, Политехникийн дээд сургууль, 1100 мянган кв метр талбай бүхий соёл ахуйн барилга байгууламж зэрэг обьект, үйлдвэрүүд бичээстэй байгаа юм. Яах ч аргагүй баримт бол энэ. Бас 1065,4 сая шилжих рублийн буцалтгүй тусламжийг ЗХУ-аас Монгол Улсад үзүүлснийг ч он оноор нь тэмдэглэсэн байна лээ.
Улс төрийн зарим хүчнүүд Монгол Улсыг өрийн дарамтанд унагасан гол буруутан нь МАХН гэж дайрч давшилдаг. Улс орноо урагшлуулж хөгжүүлье л гэвэл гаднын зээл тусламж авч л таарна. Энэ бол бүх улс оронд байдаг нийтлэг үзэгдэл. Монгол Улс ч түүнийг тойрсонгүй. Дайрчээ. Тэрхүү зээл тусламж нь Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт, Чойбалсан хот болж сүндэрлэсэн. Цэцэрлэг ясли, сургууль, эмнэлэг болж дүрс хэлбэрээ өөрчилсөн, аймаг сумдын төвд гэрэл цахилгаан болж цацарсан, ээрэм талд худаг болж ус эрдэнийг ундруулсан, тариа болж найган гурил болж хувираад талх боов хэлбэрээр хүн ардын гар дээр хүрч очиж байсан хэрэг юм. Уурших адил тэнгэрт хийсч арилаагүй, усанд хаясан чулуу шиг сураггүй алга болоогүй. Хэн нэгний өвөр түрүүнд ороогүй, хэзээ яасан нь мэдэгдэхгүй нэгмөсөн алга болоогүй. Харин монголын ард түмний сайн сайхан амьдралын тулд л зориулагдсан билээ.
Дааж давшгүй энэ их өрийг хэзээ яаж хэн зориглон барагдуулах билээ хэмээн гутрангуй үзэлтнүүд шаазгай шиг шаагилдаж, шар шувуу шиг гууглалдаж байсан нь тун саяхан. Гэтэл үүнийг МАХН, түүний байгуулсан Намбарын Энхбаярын тэргүүлсэн Засгийн газар шийдвэрлүүлж чадлаа. Монголын ард түмний хувьд 2004 оны шинэ жилийн шилдэг бэлэг нь үнэхээр энэ байв. Арван тэрбум ам доллартай тэнцэх өрийн 98 хувийг хүчингүй болгон цайруулж үлдсэн 2 хувийг буюу 250 сая ам долларыг Монголын Засгийн газар 2003 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр ОХУ-д төлжээ. Эл мэдээг шинэ жилийн өдрүүдэд дэлхийн цахилгаан мэдээний агентлагууд яаравчлан дамжуулсан билээ. Уг мэдээ Монголд олон олон хүнийг баярлуулж, мөн цөөнгүй хүнийг цочирдуулжээ. Чихэндээ итгэж ядан байсан нь ч бий. Уур уцаар нь огцом хөдөлсөн ганц нэг хүн ч бас байсан нь мэдээж.
Төв аймгийн Зуунмод сумын Баянхошуу багийн иргэн Г.Халзан МОНЦАМЭ-гийн сурвалжлагчид ярихдаа ОХУ-д төлөх их өрийг тэглэсэн тухай сонсоод сэтгэл үнэхээр өндөр байна. Их өрийн зээлийг юунд зарцуулж байсныг мэдэх амьд гэрчийн нэг нь би. 1965-1970 онд Заамар сум-нэгдлийн даргаар намайг ажиллаж байхад зээлийн хөрөнгөөр 10 жилийн сургууль, дотуур байр, уурын зуух, засварын газар, ус түгээгүүрийн байгууламж, 28 айлын орон сууц барьж Ар-уртын багийг иж бүрнээр тохижуулж, малын 119 хашааг худгийн хамт барьж байгуулан хүлээлгэн өгсөн гэжээ. / «МОНЦАМЭ» мэдээ 2004.01.9/ Дархан хот бол тэр чигээрээ зээлийн хөрөнгөөр боссон юм шүү гэж тус аймгийн засаг дарга Д.Хаянхярваа мөн хэлсэн байна. / «МОНЦАМЭ» мэдээ, 2004.01.7/. Ингэж хэлж батлах хүн хэдэн мянгаараа байгаа бололтой. Дархан- Уул аймгийн 10 гаруй их, дээд сургууль, коллежид суралцаж байгаа 4000-аад оюутан их өрийг цайруулж барагдуулсанд талархаж баярын цахилгаанд гарын үсгээ зурсан нь ч үүнийг баталж байна.
Москва дахь Олон улсын банкинд ажиллаж буй эдийн засгийн ухааны доктор Д.Моломжамц МОНЦАМЭ-гийн сурвалжлагч П.Шагдарт Их өрийг цайруулсны ач холбогдолыг тайлбарлаж ярилцлага өгөхдөө «Монгол Улсын гадаад нэр хүнд их өснө. Олон улсын хамтын нийгэмлэгийн зүгээс, хөрөнгө оруулагчдын зүгээс манай улсыг сонирхох сонирхол, манайд хөрөнгө оруулах итгэл үнэмшил ихээхэн сайжирна. Өөрөөр хэлбэл, манай улсад гадаадаас хөрөнгө оруулах явдал эрс нэмэгдэнэ» / «МОНЦАМЭ» мэдээ. 2004.01.14/ гэж үнэлсэн бол Үндэсний статистикийн газрын дарга П.Бямбацэрэн 11,4 тэрбум шилжих рублийн зээлийн хөрөнгөөр Монгол Улсад 800 шахам үйлдвэр, аж ахуйн газар, олон мянган соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн болон орон сууц барьж байгуулсныг онцгойлон тэмдэглээд өнөөдрийн түвшингээр тооцож үзвэл манай улсын бүтэн жилд үйлдвэрлэж буй ДНБ-ний хэмжээг 10 дахин, жилийн төсвийн орлогын хэмжээг 20 дахин өсгөсөнтэй тэнцэх тийм их өр төлбөрөөс бид чөлөөлөгдлөө. Энэ нь манай үндэсний эдийн засагт асар их боломж, нөөц чадавхи бүрдүүлэх дотоодын таатай нөхцөлийг буй болгож байна гэжээ.
Их өрийг Энхбаярын Засгийн газар цайруулж чадсантай холбогдуулж Монгол Улсын сүүлийн тавь жаран жилийн хөгжлийн түүхийг биеэр туулж зовлон жаргалыг нь нэвт шувт мэдэрч ирсэн манай улс, нийгмийн ахмад зүтгэлтэн Д.Моломжамц, Д.Содном, Д.Гомбожав, Т.Рагчаа, С.Жалан-аажав, П.Жасрай, П.Дамдин, М.Пэлжээ, Ё.Очир, Д.Салдан, Д.Готов, Ж.Дулмаа, Л.Лантуу, У.Аварзад нарын хэсэг хүмүүс Ерөнхий сайдад бараалхаж гардуулсан илгээлтдээ «Таны гүйцэтгэсэн энэ ариун үйлс Монгол Улсын түүхэнд томоор тэмдэглэгдэх ёстой бөгөөд Та эх орон, ард түмнийхээ өмнө гарамгай гавьяа байгууллаа гэж ахмадууд бид үзэж байна» гэж онцлон тэмдэглэсэн нь нэн учиртай.
Гэтэл Намбарын Энхбаярыг адлах шидлэх хүмүүс ч бас төдхөн гараад л ирсэн билээ. Хайран 250 сая ам доллар . Өгөхгүй байх ёстой байсан зүйлийг дур мэдээд өгчихлөө. Ард түмний хөрөнгөөр гараа угаачихлаа. Маш буруу юм хийлээ гэж Дашзэвэгтэнгүүд шуугилдав. Үүнийг нь оросын сэтгүүлчид шүүрч аваад Монголд ч гэсэн өөрийн гэсэн Жириновски нар зөндөө бий хэмээн сенсаацлав. Хордох хийгээд шордохыг зэрэгцүүлж байгаад хор найруулсан энэ мэт үгийг олж сонссон орос хүмүүсийн сэтгэлд тийм ч сайхан байгаагүй л болов уу. Яр тэмбүүнээс нь салгаж өгсөн гэж л бидэнд гомдоогүй юм бол монголчууд оросуудад өөр юундаа дургүйцсэн юм. Хуцаад байвал хулхидаад өгч чадна шүү гэх өнгө аястай үгийг ноён В.Жириновски хэлж байсан нь хэдхэн жилийн өмнөх явдал билээ. Курилын арлуудыг Японд, Зүүн Германыг баруун Германд нь, Монголыг Хятадад худалдаад олсон мөнгөөрөө ЗХУ-ын ард түмэн хэдэн жилдээ л баян тансаг амьдарч чадна хэмээн шатрын хаан Каспаров ичихийг мэдэхгүй ил тод донгодож байсан нь сонин хэвлэлийн хуудаснаа тэмдэглэгдэн үлджээ. Тэр ч битгий хэл ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч Борис Ельцин хүртэл Монголын их өрийг бид сонирхогч бусад оронд худалдах эрхтэй гэж шуудхан мэдэгдэж байсан нь саяхан.
Ингээд бодохоор их өрийн тухай асуудал бол маш их урхагтай, улс орны тусгаар тогтнол, Монголын ард түмний хувь заяатай шууд холбоотой туйлын ээдрээтэй нарийн асуудал байсан нь ойлгогодож байна. Энэ бүхнийг тал бүрээс нь сайтар бодолцон тунгааж байж үнэн зөв, бодитой үнэлэлт дүгнэлт өгөх хэрэгтэй бизээ.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Нацагийн Багабандиас ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путинд 2004 оны 1 дүгээр сарын 7-нд илгээсэн цахилгаан утсанд ЗХУ-аас БНМАУ-д олон жилийн турш олгож ирсэн шилжих рублийн зээлийн төлбөрийн асуудлыг хоёр улсын Ерөнхийлөгчийн уулзалтын үеэр ярьж тохиролцсон зарчмуудыг үндэс болгож шийдвэрлэсэнд монголчууд сэтгэл дүүрэн баяртай байгааг илэрхийлээд энэ нь Монгол Улсын цаашдын хөгжилд шинэ таатай боломжийг нээн өгч, ард түмнийг маань өнгөрснөөрөө бахархаж ирээдүйдээ итгэх итгэлээр жигүүрлүүлж байна гэж онцлон тэмдэглэжээ. Өрийн асуудлыг зохицуулсан нь Монгол Улс, ОХУ бие биендээ халуун сэтгэлээр найрсаг ханддаг өндөр дээд уламжлалдаа үнэнч, бүрэн эрхэт байдал, тусгаар тогтнолоо гүнээ хүндэтгэж, харилцан хүлээсэн үүргээ ёсчлон биелүүлэх, сайн хөрш, түншийн ёсоор хамтран ажиллах зарчмуудыг харилцаандаа удирдлага болгож байдгийн тод илрэл, бодит үлгэр боллоо гэжээ. Зүгээр ч нэг ингэж тэмдэглээгүй бололтой.
ОХУ-ын албаны хүмүүс ч бас дуугүй байсангүй. Тус улсын ГХЯ-ны сайд, Засгийн газрын тэргүүний хэмжээнд ОХУ энэхүү өрийг цайруулснаар Монгол Улстай онцгой харилцаатай гэдгээ нотолсон юм хэмээн удаа дараа мэдэгджээ. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путинээс 2004 оны 2 дугаар сарын 19-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Нацагийн Багабандид илгээсэн хариу цахилгаан утсанд шилжих рублийн зээлийн төлбөрийн асуудлыг шийдвэрлэсэн нь дэлхий дахины байдал амаргүй байгаа өнөө үед орос, монголын харилцааны онцгой чанарыг бэхжүүлэхэд чиглэсэн алхам болсон гэж үнэлж байна. Халхын голын хамтын ялалт, дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн холбоотны харилцаагаар батжсан манай ард түмнүүдийн найрамдал, сайн хөршийн харилцааны олон жилийн уламжлал, өнөөгийн Монгол улсын хөгжилд шинэ Орос орны зүгээс үзүүлж буй дэмжлэг энэ бүхний үндэс суурь болсон юм. Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүрэгтээ хариуцлагтай ханддагаа итгэл үнэмшилтэйгээр харууллаа.
Монголын эдийн засгийн бодит боломжийг харгалзан өрийн асуудлыг хамтын хүчин чармайлтаар шийдвэрлэсэн нь манай хоёр орны харилцааг иж бүрнээр нь, түүний дотор хөрөнгө оруулалтын хүрээнд цаашид хөгжүүлэх өргөн төлөвийг нээж байгаа гэдэгт итгэл төгс байна гэж онцлон тэмдэглэжээ.
Энэ бүхнээс үзвэл их өрийн асуудалд аль аль тал нь маш нухацтай, олон талаас нь тунгаан бодож туйлын хариуцлагатайгаар хандсан нь тодорхой харагдаж байна. Хэрэлдэх бус ярилцах, сөргөлдөх бус зөвлөлдөх, хардаж сэрдэх бус харилцан итгэлцэх арга тактикийг Намбарын Энхбаярын Засгийн газар сонгон авч асуудлыг үүсэн буй болсон түүхэн нөхцөл байдалтай нь зөвөөр холбон авч үзэж, өнөөгийн Монгол Улсын эдийн засгийн бодит боломжоо айлын талд зөв ойлгуулж, Монгол, Оросын харилцаа, хамтын ажиллагааны ирээдүйг юу юунаас илүүтэйгээр эрхэмлэн чухалчилсан нь эрхгүй мэдрэгдэж байна. Энэ бол туйлын ухаалаг бодлого гэлтэй.
Намбарын Энхбаярын Засгийн газрын өнгөрч буй дөрвөн жилийн үйл ажиллагааг янз бүрийн өнцгөөс янз бүрээр харж үнэлж дүгнэж болно. Тэр бүгдийн дотроос би өрийн тухай асуудлыг, түүнийг шийдвэрлэсэн байдлыг тусгайлан сугалж авч онцлон өгүүлэхийг зорилоо. Энэ бол дуугүй өнгөрч болохгүй сэдэв юм.
Намбарын Энхбаярын Засгийн газар ганц ОХУ-д төлөх өрийн асуудлыг шийдвэрлээд зогсоогүй юм гэдгийг нэмж хэлье. 2002 онд Чех Улсад төлөх өрийг, 2003 онд Словак, БНАСАУ-д төлөх өрийн асуудлыг тус тус бүрэн шийдвэрлэжээ. Мөн Польш улстай үүссэн өрийг зохицуулах талаар урьдчилсан тохиролцоонд хүрч чадсан байна. Ингэхдээ нэг ам долларыг арван шилжих рубльтэй тэнцүүлэн авч үзэж итгэлцүүр болгосон байна. Социалист системийн хүрээлэлд байх үедээ БНМАУ бараг бүх социалист орноос их, бага ямар нэгэн хэмжээний зээл тусламж авч байсан бөгөөд тэр нь өр болж хуримтлагдан өдгөөг хүргэсэн түүхтэй билээ. Энэ асуудалд Энхбаярын Засгийн газар онцгойлон анхаарч хүчтэй үйл ажиллагаа явуулж бодитой үр дүнд хүрсэн нь түүний засгийн газрыг Монгол Улсын үе үеийн бусад Засгийн газраас онцгойруулан ялгаруулж байна гэж баттай хэлж болно. Энэ бол гавьяа мөн. Үүнийг гардаж хэрэгжүүлсэн Ерөнхий сайдыг Хөдөлмөрийн баатар болгосон ч багадана л гэж би хувьдаа бодож байна.
Монголчууд өргүй бол баян, өвчингүй бол жаргал гэж ярьдаг. Түүнээс үнэн үг ховорхон болов уу. Тийм болохоор их өрөөс салгаж өгсөн Намбарын Энхбаярын Засгийн газарт талархаж, түүний энэхүү үйл ажиллагааг зүй ёсоор үнэлж түүхэнд мөнхөлж үлдээх учиртай. Учир нь зээл тусламж авдаггүй улс орон байдаггүй ч, түүний үр дагавар маш их урхагтайг манай их өрийн гашуун сургамж бидэнд ноцтойгоор сануулж байна. Түүнийг төлж барагдуулснаар монголын ард түмэн, түүний саналаа өгч байгуулсан Засгийн газар санаа амран тайвшрах эрхгүй. Яагаад гэвэл сүүлийн арав гаруй жил хандивлагч улсуудаас авч хэрэглэсэн зээл, тусламжийн өрөнд Монгол Улс бас л бөөстөх адил торлогдчихоод байна. Түрүүчийн өрөө эргүүлэн төлж эхэлсэн ч гэлээ цаана нь зөндөө өр ээлжээ хүлээгээд байж байна. Тэдгээрийг ОХУ шиг тэглэж цайруулах улс орон нэгээхэн ширхэг ч байхгүй гэдгийг сайтар санаж явах учиртай. Зайлшгүй хэрэгтэй, маш ашигтай, өчүүхэн бага хүүтэй зээл буюу буцалтгүй тусламжийг л цаашид авч, хэрэгцээгүй хийгээд өндөр хүүтэй зээлээс шуудхан татгалзаж сурах хэрэгтэй байна. Хэрэггүй шахам зээл тусламжийг бид чамгүй авсаар ирснээ бүрмөсөн болих хэрэгтэй юм. Больж ч байх шиг байна.
«Монгол Улс амиа аргацаасан тусламж дэмжлэг авдаг байдлаасаа ангижирч хөгжлийн тусламж дэмжлэг авдаг боллоо» гэж Дэлхийн банк, ОУВС, Монголд хандивлагч орнуудын 2003 оны Токиогийн уулзалтаас дүгнэжээ. Тэд худлаа хэлээгүй байж таарна.

МОНГОЛ УЛСЫГ ДЭЛХИЙ МЭДДЭГ БОЛЖ БАЙНА.

2008-03-14T09:39:00.001-07:00

Ингэж хэлэхээр зарим уншигч гайхаж буй байх. Эзэн богд Чингис хааны Монголыг дэлхий мэдэлгүй яахав дээ гэж бодож байгаа. Тиймээ, дэлхий Монголыг мэдэж байгаа. Тэгэхдээ ямархуугаар гадарладагийг та ер нь ганц удаа ч болсон эргэцүүлж тунгааж үзсэн үү?
Чингис бол монгол хүн гэдгийг дэлхий мэднэ. Түүний удам судрынхан байдаг бол Хятадад эсвэл Оросод байж таарна гэж ихэнх нь ойлгодог юм. Тусгаар тогтносон Монгол Улс байдаг гэдгийг тун цөөхөн хүн мэддэг. Мэддэг тэдэнд өнөөгийн Монголын тухай үнэн бодитой ойлголт бараг байхгүй. Монгол гэдэг улс байгаа бол газрын мухарт, соёлт ертөнцөөс бүр алс хол байх учиртай. Тэд хүй нэгдийнхээ хэмжээнд буюу эсвэл африкийн хамгийн дорой хөгжилтэй улс орноос ердөө ч ялгарах юмгүй байж таарна. Махчин байдалтай бүдүүлэгдүү хүмүүс л байгаа болов уу. Орчин үеийн хөгжлийн тухай ойлголт тэнд ерөөсөө байхгүй. Харин газар нутаг нь онгон зэлүүд байж мэднэ. Тэгэхдээ аюултай. Газар нь гэнэт цөмрөөд тэнд очсон хүн сураггүй алга болж ч мэднэ. Эсвэл чоно дайрч багалзуурдана. Баавгай базаж ална. Элсэн цөлд нь хорхой, арваалжин аалзаар дүүрэн. Хорт могой шиг хатгаж сүйдлэнэ.
Иймэрхүү байдлаар л гадаад ертөнц саяхныг хүртэл Монголыг төсөөлж иржээ. Манайд ажилладаг Ройтерийн сурвалжлагч Ирья Халаш нарын зэрэг гаднын сэтгүүлчид яг энэ схемд нийцүүлж мэдээ мэдээллээ цацдаг юм. Тэднийг тэглээ гэж буруутгах аргагүй. Өөрөөр бичвэл түүнийг нь огт ойлгохгүй. Хүлээж авахгүй. Тийм болохоор тэр сэтгэхүйд нь тааруулж, бидний төсөөллөөр бол доромжилж бичдэг юм. Тэгж бичиж байж хэдэн янчаанаа олж авдаг. Австралийн буюу Английн телевизээр Монголын тухай үзүүлэхдээ траншейны хүүхдүүдийг л юуны түрүүнд харуулна. Тэгвэл илүү сонирхолтой, илүү үнэмшилтэй. Гадаад ертөнцөд Монголын талаар хэвшиж тогтсон нэгдмэл ойлголт энэ. Түүнийг өөрчлөхөд тун бэрх. Бараг бололцоогүй зүйлийн нэг. Ийм хэв загварыг эвдэх цөөхөн арга бий. Хүн төрлөхтний одуудыг хөрөнгө мөнгө хайрлалгүйгээр Монголд урьж авчран үнэн бодит байдалтайгаа танилцуулан анхаарлыг нь татах арга байж болно. Жишээ нь Майкл Жексон мэт нэрд гарсан дуучныг ч юмуу, өөр хэн нэгнийг Монголд ирүүлж таатай сэтгэгдэл төрүүлээд түүний амаар Монголын тухай үнэн үг хэлүүлэх явдал. Эсвэл дэлхий даяараа шимтэн сонирхдог аль нэг спортыг Монголдоо дагнаж хөгжүүлээд түүгээрээ дамжин алдаршиж Монголоо сурталчлах хувилбар байж болно. Үүний тодорхой баримт нь их аварга Д.Дагвадорж байна. Харамсалтай нь сумо бөх Олимпийн хөтөлбөрт ортлоо өргөжиж хараахан амжаагүй байна. Үүнээс гадна мэдээж Монгол Улс өөрийгөө тасралтгүйгээр гадаад ертөнцөд танилцуулан сурталчлах явдал чухал байлгүй яахав. Үүний төлөө хөрөнгө мөнгө харамлалгүй зарцуулах хэрэгтэй. Удаан боловч үр дүн нь хэзээ нэгэн цагт заавал гарна.
Намбарын Энхбаярын Засгийн газар үүнийг мэдэрч ажиллаж байна гэж би бодож байна. Өөрөөр хэлбэл Монгол Улсыг дэлхийд таниулах, түүнийг таван тивийн хүн ардад жинхэнэ утгаар нь нээлттэй болгох чиглэлээр дорвитой алхам хийж чадсан гэж хэлмээр байна. Засгийн газрын бүрэн эрхийн хугацаанд Монголд зочлох жилийг хоёр ч удаа зарлан явуулж аялал жуулчлалын салбарыг бүх талаар бэхжүүлж орлого олох нэг эх үүсвэр болгож ашиглав. Өнөөдрийн байдлаар Монголд аялал жуулчлалын 485 аж ахуйн нэгж байгууллага ажиллаж байна гэсэн мэдээ байна. Тэдгээрт 6346 ор бүхий жуулчны 132 бааз, 5613 ор бүхий 256 зочид буудал харьяалагдаж байна. Үүнийг 1999 онтой харьцуулахад аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа эрхлэгч аж ахуйн нэгж 2,5 дахин, жуулчны бааз 2,1 дахин, зочид буудал 3,5 дахин нэмэгджээ гэсэн үг юм. Зөвхөн 2002 онд манайд гадаадын 230188 иргэд зочилсноос 198000 нь жуулчны ангиллааар иржээ. Энэ нь 1999 оныхоос 44,5 хувиар өссөн гэсэн үг юм. Хүн ард нааш цааш чөлөөтэй зорчих нь зөвхөн эдийн засгийн төдийгүй танин мэдэхүйн онцгой ач холбогдолтой билээ. Монголд нэг ирсэн хүн ахиж ирэхийг хүсдэг. Хоёр, гурван ч удаа хүрэлцэн ирэх нь бий. Монголын тухай нэг бус нэг хэсэг хүнд хэлж ярьдаг. Энэ нь Монголын талаарх юугаар ч орлуулж сольшгүй амьд сурталчилгаа болдгоороо онцгой ач холбогдолтой юм. Аялал жуулчлал бол Монголын нэг ирээдүй яриа байхгүй мөн. Түүнийг аль болох гүйцэд ашиглах ёстой буй заа.
Өнгөрч байгаа дөрвөн жилд төр, засгийн удирдлагын хэмжээнд гадаадын 42 оронд айлчилж, олон улсын дээд өндөр хэмжээний уулзалтад Монгол Улс оролцжээ. Манайд гадаадын 20 орон, олон улсын байгууллагын удирдлагын айлчлал болсон байна. Эдгээр арга хэмжээний үеэр Монгол Улс хоёр талын шугамаар нийт 84 гэрээ, хэлэлцээр байгуулж, 35 олон талт конвенцед нэгдэн орсон байна. Монгол Улс Олон улсын эрүүгийн шүүх, Олон улсын далайн тээврийн байгууллага зэрэг Засгийн газар хоорондын олон улсын байгууллагад элсчээ.
Хаяа нийлж хиллэсэн ОХУ, БНХАУ-тай харилцаа, хамтын ажиллагаагаа гүнзгийрүүлэх талаар Намбарын Энхбаярын Засгийн газар онцгой хүчин чармайлт гаргаж ажилласныг зориуд тэмдэглэж хэлэх ёстой болов уу. Эл хоёр их гүрэнтэй сайн хөршийн найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг цоо шинэ шатанд гаргаж, түншлэлийн хэмжээнд хөгжүүлэхээр тохиролцжээ. Түншлэлийн гэдэг ганц үгийн цаана асар их утга агуулга оршиж байгаа юм.
ОХУ-ын Ерөнхийлөгч сүүлийн 26 жил завсарласны дараа Монгол Улсад төрийн айлчлал хийв. Засгийн газрын тэргүүн, Гадаад хэргийн сайд нь бас айлчлав. Яам, газруудын цөөнгүй удирдлага хүрэлцэн ирэв.
Өнгөрөгч 2003 онд БНХАУ-ын шинэ дарга Ху Жинтао төрийн тэргүүний хувиар гадаад орнуудад хийсэн анхны айлчлалынхаа хүрээнд Монгол Улсад албан ёсоор айлчлав. Энэ бол БНХАУ-ын шинэ удирдлага Монгол-Хятадын харилцааг чухалчлан үзэж байгаагийн тод илэрхийлэл болсон юм.
Монгол Улсын Ерөнхий сайд 2001 онд АНУ-д албан ёсны айлчлал хийж, уг айлчлалын үеэр АНУ-ын Ерөнхийлөгч Цагаан ордны гол бүрэлдэхүүнийхээ хамтаар манай Ерөнхий сайдыг анх удаа хүлээн авч уулзаж санал солилцсон нь Монгол, АНУ-ын харилцааны түүхэнд онцлог үйл явдал болов. Уулзалтын үеэр Намбарын Энхбаяр «Монгол Улс АНУ-ыг стратегийн түншээ гэж үздэг»-ээ илэрхийлсэн билээ. Тэд юу ярилцсаныг бид бүгдээрээ мэдэж байгаа. Яагаад ч юм ярианы тэмдэглэл нь шар хэвлэлд гарчихсан байж билээ.
Сүүлд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч мөн АНУ-д айлчилж Жорж Буш түүнийг хүлээж авч уулзсан. Манай Ерөнхийлөгч НҮБ-ын индэрт гарч илтгэл хүртэл хийсэн. Монгол Улсын санаачилгаар «Бичигтэн болох НҮБ-ын 10 жил»-ийг 2003 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс дэлхий дахинаа зарласан билээ.
Энэ бүхний үр дүнд Монгол, АНУ-ын ойлголцол, итгэлцэл улам бүр нэмэгдэж, АНУ-ын гадаад бодлогод Монгол Улсын эзлэх орон зай тэлжээ. Энэ бол үнэхээрийн нэн чухал ололт юм.2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч АНУ-д айлчлах бөгөөд тэр үеэр стратегийн түншлэлийн тухай баримт бичиг байгуулахаар ажиллаж байгаа юм байна.
Засгийн газрын бүрэн эрхийн хугацаанд Монгол, Японы хооронд тогтсон «Иж бүрэн түншлэл»-ийн харилцаа улам батжиж Японоос Монголд үзүүлж буй тусламж дэмжлэг бууралгүй үргэлжилсэн байна. Япон Улсын Ханхүү 2002 онд Монгол Улсад айлчилсан нь Японы эзэн хааны гэр бүлийнхнээс анх удаа талын Монголд хөл тавьсан нь тэр юм.
БНСУ, ХБНГУ зэрэг ази, европ тивийн улс орнуудтай тогтсон харилцаа холбоо гүнзгийрч бэхэжсэн байна. Европын Холбоо болон түүний гишүүн орнуудтай тогтоосон Монголын харилцаа идэвхжжээ. НҮБ, ЮНОСКО зэрэг олон улсын байгууллагуудтай Монгол Улс улам бүр нягт хамтран ажиллах болсон байна. НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчний үйл ажиллагаанд хүртэл Монгол Улс бололцооныхоо хэрээр оролцдог болж Баруун Сахар улс, Конго, Афганистанд, тэрчлэн «Иракийн эрх чөлөө» олон улсын үйл ажиллагаанд Монгол Улсын элч төлөөлөгчид хүчин туслалцдаг болов. Ганболдын Аззаяа гэдэг хорьхон настай сэргэлэн монгол залуу Иракад олон хүний аминд орж Монгол Улсынхаа нэрийг мандуулсан нь үүний нэг баримт юм.
НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга өөрийн биеэр 2002 онд Монгол оронд хүрэлцэн ирж Монгол, НҮБ-ын хамтын ажиллагааны талаар санал солилцсон нь тэмдэглэгдэж үлдэх чухал явдал болсон билээ. Энэ бүхэн бол манай идэвхтэй гадаад бодлогын үр дүн гэж хэлэх бүрэн үндэстэй.
Тэр бүгдээс би нэг зүйлийг онцгойлж дурдахыг хүсч байна. Энэ нь 2003 оны 9 дүгээр сард Улаанбаатар хотноо амжилттай болж өнгөрсөн Ардчиллыг шинээр болон сэргээн тогтоосон орнуудын олон улсын тавдугаар бага хурал юм. Түүнийг Монгол Улс НҮБ-тай хамтран «Ардчилал, сайн засаглал ба иргэний нийгэм» гэсэн сэдвийн дор хийсэн билээ. Эл бага хуралд дэлхийн 119 орон, олон улсын 10 гаруй байгууллага болон иргэний нийгмийн 650 орчим элч төлөөлөгчид ирж оролцжээ. Тэд ардчиллыг яаж хөгжүүлэх вэ, сайн засаглал бүхий иргэний нийгмийг ямар арга замаар байгуулах вэ, түүнд улс орнуудын парламентын гишүүд, төрийн бус олон нийтийн байгууллагуудын оролцоо ямар үүрэг гүйцэтгэх ёстой вэ гэдгээр санал бодлоо солилцож Монголд өрнөж байгааа эрх чөлөө, ардчиллыг бас үнэлж талахжээ.
Монгол Улсын нэр хүндийг олон улсын тавцнаа өргөж өгсөн АШСТО-дын олон улсын энэ бага хурлын ач холбогдол нэн өндөр бөгөөд Монгол Улс түүхэндээ анх удаа ийм том хэмжээний олон улсын арга хэмжээг амжилттай зохион байгуулсан нь тэмдэглэгдэж үлдэх үйл явдал гэдэгт гүн итгэлтэй байна. Энэ бүхний ач холбогдолыг бүрэн гүйцэд ойлгуулах үүднээс зуу хүрэхгүй жилийн өмнөх түүхэн баримтыг сөхөж үзье. Миний өмнө «Монгол Улсын түүх» хэмээх 5 боть ном дэлгээстэй байна. Манай түүх судлалын нэрд гарсан эрдэмтэд сүүлийн хэдэн жилийн турш санаагаа сааж, ухаанааа уралдуулан чөмгөө дундартал сууж байж Монгол Улсын түүхийг шинээр бүтээсэн нь энэ юм. Анги, намын ямар ч үзэл бодолд авталгүйгээр, дээр дороос үзүүлэх өчүүхэн ч дарамт шахалтгүйгээр зөвхөн үйл явдал, үндсэн баримт сэлтэд тулгуурлаж жинхэнэ шинжлэх ухааны үүднээс хандан бичиж туурвижээ.
«Монгол Улсын түүх» цувралын 5 дугаар ботид 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн-Монгол Улсын сэргэн мандалтын эхлэл, 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын тухай маш үнэ цэнэтэй баримтуудыг дэлгэн өгүүлсэн байна. Энд Богд Жибзундамба ба түүний хамтран зүтгэгчид Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэх талаар хаант Оросод хандаж зүйл бүрээр оролдсон боловч хүлээж аваагүйг барин тавин баримтаар өгүүлжээ. Манж чин улсын харгис колоничлолын бодлогыг өвлөн авсан Хятадын бүгд найрамдах засаглалын хувьд бол энэ нь бүр ч хэцүү эмзэг асуудал байжээ. Уг номын 6,9 дахь талд 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Бүгд Найрамдах Дундад Иргэн Улсын /БНДИУ/ Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Сун Ятсен /Сонирхолтой нь яг энэ өдөр Монгол Улс Богд Жибзундамба хутагтаа мөн адил төрийн тэргүүнээр өргөмжилжээ/ төдөлгүй тунхаг гаргаж, түүндээ «Улсын үндэс бол ард түмэн байдаг. Хятад, манж, монгол, хотон, түвдийн нутгийг нэгэн улс болгож, эл угсаатныг нэгтгэж нэгэн хүн мэт болговол энэ нь үндэсний нэгдэл болно... Тусгаар тогтнол бол... олон мужийг түүнчлэн Монгол, Түвдийг ч гэсэн нэгтгэхийг хэлж байгаа юм» гэжээ хэмээн тэмдэглээд 1914 оны 8 дугаар сарын 26-нд Хиагт хотноо эхлэсэн Орос, Хятад, Монгол гурван этгээдийн бага хурал 8 сар гаруй үргэлжлээд эцэст нь Орос, Хятад хоёр хүчээ нэгтгэн буурай Монголд 1913 оны Орос-Хятадын тунхагийг тулган хүлээлгэв гэсэн байна. /номын 82 дахь тал/
«Хүчинд автаж балмагдсан Бадамдорж тэргүүтэн 1919 оны 11 дүгээр сарын 17-нд автономт засгийг гуйн устгах тухай бичгийг Сюй Шужанд өргөн гардуулжээ. Хятадын Ерөнхийлөгч 1919 оны 11 дүгээр сарын 22-нд Гадаад Монголын автономыг устгасан тухай зарлиг гаргав.
Тэгээд монгол цэргийн зэр зэвсгийг хураан тарааж, Гадаад монголын дотоод, гадаад, сан, цэрэг, шүүх таван яамны тамга хэргийг Сюй Шүжан хүлээн авч, Богд хааныг Хятадын Ерөнхийлөгчийн хөрөгт мөргүүлэх шившигт ёслолыг Шар ордонд үйлдэв» гэжээ. /номын 86 дахь талд үзнэ үү/.
1913 оны хэлэлцээр гэгчийн талаар цөөн боловч үг хэлэх нь зүйтэй болов уу. «Монгол Улсын түүх»-ийн 5 дугаар ботийн 81 дэх талд «Орос Хятад хоёр 1913 онд Бээжин хотноо Монголын асуудлаар хэлэлцээр хийж, «Илэрхийлэн гаргах бичиг зүйл» буюу «Орос, Дундад хоёр улсын 1913 оны тунхаг» гэдэг баримт бичигт харилцан гарын үсэг зуржээ. Энэ тунхагийн нэгдүгээр зүйлд «Орос улс, Дундад улсын Гадаад монголын хэмжээтэй эзэрхэхийг зөвшөөрөн хүлээв». Хоёрдугаар зүйлд «Дундад улс Гадаад Монголын өөртөө эзэрхэхийг зөвшөөрөн хүлээв» гэжээ. Энэ тунхаг ёсоор монголчууд «Гадаад монголын дотоод засгийг өөрсдөө мэдэж, худалдаа үйлдвэрлэл эрхлэх, эл зүйлд Дундад улс хөндлөнгөөс оролцохгүй, Гадаад монголд цэрэг, иргэд түлхэн оруулахгүй» байх үүргийг Орос, Хятад хоёр харилцан хүлээжээ. Мөн 1912 оны Орос-Монголын хэлэлцээрийн утга санааг Хятадын тал зөвшөөрөхийн хамт Монголын асуудлыг Орос, Дундад, Монголын төлөөлөгчдийн гурвалсан хэлэлцээрээр жич хэлэлцэн шийдэхээр тогтсон нь угтаа энэхүү тунхаг бичгийг Орос, Хятад хоёр хамтын хүчээр Монголын талд хүлээн зөвшөөрүүлэхэд чиглэж байлаа.
1912 оны «Орос Монголын хэлэлцээр»,1913 оны «Орос,Хятад тунхаг»-ийн дараа Монголын эрх баригчдын Орост хандаж байсан горьдлого талаар болж, ихээхэн хөрсөн юм. Иймд «Монгол орон гадаад орон зайгаа тэлэх, гадаад харилцаандаа Орос, Хятадаас гадна гурав дахь нөлөө бүхий гүрнийг татан оролцуулах оролдлого» хийж эхлэв.
1913 оны өвөл Монголын гадаад яамны сайд М.Ханддорж тэргүүтэй төлөөлөгчид Петрбург хотноо очихдоо хаант Оросын эрх баригчидтай уулзаж, Монгол Улсын оршин тогтноход чухал ач холбогдолтой хэд хэдэн асуудлаар Оросын зүгээс дэмжлэг авах асуудлаар хэлэлцээ хийхээс гадна Англи, Франц, Япон зэрэг олон улсаас Орост сууж байсан элчин сайдын яамдад Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэх асуудлыг тавьж, зарим оронд айлчлах зөвшөөрөл хүсэх зорилготой байжээ. Гэвч эдгээр орны Орос дахь элчин сайдын яамдаас хэн нь ч уг асуудалд тун болгоомжтой хандаж, М.Ханддорж нарыг хүлээж авсангүй.
1913 оны эхээр монголын засгийн газар Да лам Цэрэнчимид, бинт ван Гончигсүрэн нарыг Японд очуулахаар томилон илгээжээ. Цэрэнчимид нарын гол зорилго нь Японтой худалдаа, найрамдлын гэрээ байгуулах явдал байжээ. Гэвч Оросын тал тухайлбал, Харбин дахь Оросын консул Цэрэнчимид нарыг цааш алхуулсангүй. Гэвч энэ нь Монголын асуудал Японы сонирхлыг татахгүй байсны баталгаа биш юм. 1913 оны намар Японы иргэн Кодама гэгч Нийслэл хүрээнд ирж, хорь гаруй хоног байхдаа Монголын эрх баригчидтай уулзаж, Монгол Улс Японтой найрамдахын чухлыг онцлон тэмэдглэж байв. Кодама амин хувиараа явж байсан уу, түүний ар талд Японы төр байсан уу гэдэг нь эдүгээ ч тодорхой бус. Ямар ч байсан Кодамагийн Нийслэл хүрээн дэх үйл ажиллагаа Японы ашиг сонирхлын илрэл байсан нь эргэлзээгүй.
1913 оны эцэс, 1914 оны эхээр Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны сайд /Засгийн газрын ерөнхий сайд/ Т.Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчдийг дахин Орос улсад томилон илгээв. Т.Намнансүрэнгийн Орост очсон нь Бээжингийн тунхаг гарсны дараахны хэрэг бөгөөд түүний айлчлалын гол зорилго 1913 оны «Орос-Хятадын тунхаг»-ийг Монгол Улс огт хүлээж авах боломжгүйг Оросын талд ойлгуулж, Монгол Улс Хятадтай бүрмөсөн харилцаагаа тасалж байгаа буюу бүрэн тусгаар тогтносон гэдгээ Оросын талд эрс шийдвэртэй илэрхийлж, Өвөр Монголыг нэгтгэх хэрэгт дэмжлэг хүсэх, Орос Улсад Монголын элчин төлөөлөгчийг суулгах явдал байжээ. Мөн Петрбург дэх гадаад орны элчин сайдуудад хандаж Монголын тусгаар тогтнолыг дэмжүүлэхийг оролдсон билээ. Гэвч Оросын Засгийн газар Бээжингийн тунхагаас өчүүхэн ч ухарч, монголын хүсэлтийг хүлээж авсангүй учир зорьж очсон хэрэг нь бүтсэнгүй.
Т.Намнансүрэн Богд хаанаас Японы эзэн хаанд явуулсан захидлыг авч явсан бөгөөд түүнийгээ Оросын Гадаад яамны сайд Сазановт Японд дамжуулан өгөхийг хүсэн гардуулжээ. Уг захидалд Өвөр Монголыг хятад цэрэг түрэмгийлэн зовоож буйг дурдаад, Өвөр Монголоос хятад цэргийг гаргахыг Хятадын засгийн газраас шаардаж, Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт туслахыг хүсээд, Монгол-Японы хооронд өнө удаан хугацааны найрамдалт харилцаа тогтоох эрмэлзэлтэй байгаагаа илэрхийлжээ» гэж бичсэн байна.
Үүнээс үзэхэд Монгол улс, түүний тусгаар тогтнолын баталгаа ямархан байсныг хялбархан ойлгож болно. Ямар байсан Монголыг ямар болгож вэ гэдэг нь ихэд тодорхой ойлгогдоно. Тусгаар тогтнолоо баталгаажуулж Монгол Улсаа дэлхийд таниулж ойлгуулах талаар сүүлийн дөрвөн жилд Засгийн газраас явуулсан үйл ажиллагааны ач холбогдолыг илүүтэйгээр ухаарна гэж найдаж байна.
х х х
Уншигч таныг удтал чилээсэн эргэцүүлэл нийтлэлээ ингээд өндөрлөе. Би Намбарын Энхбаярын тэргүүлсэн Засгийн газрыг магтахын тулд магтсангүй, үйл ажиллагаанд нь үнэн бодитой дүгнэлт өгч Монгол Улсын иргэнийхээ хувьд Үндсэн хуулиар олгогдсон эрхээ эдэлж сайшаах зүйлийг нь сайшааж, шүүмжлэх зүйлийг нь шүүмжиллээ.
Ард түмэн бол түүхийн тавцнаа уралдах хүлэг сайн морин юм. Эрх барьж буй нам, түүний байгуулсан Засгийн газар нь хүлэг сайн морины хөтөч буюу эзэгнэн зохицуулагч эмээл, хазаар, бас ташуур нь билээ. Сайн засгийн газар уяа сойлгыг нь зөв тааруулж зөв уралдуулдаг. Муухан нь болохоор бариа хүргэлгүйгээр уралдааны талбарт багтруулж унагаж ч мэднэ. Энэ утгаар үнэлж цэгнэвэл Намбарын Энхбаярын Засгийн газар мууд яагаад ч орохгүй нь бололтой.
Үүний үндэс язгуур нь миний санахад ард түмнийхээ үгийг сонсон ажил хийж, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болон Улсын Их Хуралтай нягт хамтран ажиллаж чадсанд оршино гэж бодож байна. Эвт шаазгай буга барина гэдэг билээ. Монголд ажил хийдэг Засгийн газар л хэрэгтэй. Тэгвэл улс бэхжиж хөгжиж хүн ардын аж амьдрал тасралтгүй дээшлэнэ. Дэлхий Монголыг улам бүр мэддэг болно. Дэлхийн дэлдгэр чихийг дэлдийлгэж чадахыг ч хэн байг гэхэв.

Д. НАЦАГДОРЖИЙН БОЛОН Ч.ЛОДОЙДАМБЫН НЭРЭМЖИТ ШАГНАЛТ ЗОХИОЛЧ,СУДЛАГЧ, ШҮҮМЖЛЭГЧ БАЖУУДАЙН ГАНБАТ ТАНАА

2008-03-14T09:38:00.000-07:00

Идэр залуу насандаа ижилдэн дасч нөхөрлөөд үсний үзүүрт мөнгөн сор суутлаа үерхэн найзлаж яваа анд сайн нөхөр чинийхээ амар амгаланг айлтган мэндчилье.
«Монголын сонгодог зохиолч Чадраабалын Лодойдамба: Амьдрал, уран бүтээл» хэмээх судлалын чинь бүтээлийг өнөөдөр уншиж дуусгаад энэхүү захидлыг бичиж сууна. Уг нь чи энэ бүтээлээ 1998 оны 6 дугаар сарын 11-ний билэгтэй сайн өдөр «Дотнын найз, зохиолч, сэтгүүлч Т.Баасансүрэндээ уран бүтээлийн их амжилт хүсэн өчүүхэн бүтээлээ өргөмүү» гэсэн үг бичиж дурсгажээ. Өчүүхэн биш харин хамгаас том бүтээлээ дурсгасныг чинь муу нөхөр чинь яг таван жил өнгөрсний дараа ясанд шингэтэл ухаарч салхи оруулан сөхөж үзэж бүрэн эхээр нь уншиж суугаа нь энэ. Сайн ч уншлаа. Сайхан ч бүтээл болжээ гэдэгт улам итгэлээ.
Сүүлийн хэдэн өдөр овоо зав гарч үргэлжлүүлэн уншсаар өнөөдөр дуусгаад мартаагүй дээрээ санаж бодсоноо цаасан дээр товч боловч сийрүүлэн буулгах гэж үзэг, цаас шүүрэн авсан билээ.
Монголын утга зохиолд үнэхээрийн томоохон байр суурь эзлэх Чадраабалын Лодойдамба гэдэг хүний уран бүтээлийг тал бүрээс нь иж бүрэн цогцолбороор авч үзэж үнэн зөв, үнэтэй агаад сургамжтай үнэлэлт дүгнэлт өгч шинжилж үзсэнд Бажуудайн Ганбат хэмээх судлаачийн эл бүтээлийн үнэ цэнэ оршино гэж бодож байна. Монголд хэн нэгэн зохиолчийн бүх уран бүтээлийг ийнхүү нэгд нэгэнгүйгээр нухацтай судлаж үзсэн нь /Дашдоржийн Нацагдорж зэрэг цөөн хүнийг эс тооцвол/ бараг үгүй бизээ. Тэр тусмаа Ч.Лодойдамба гуайн өгүүллэг, тууж, роман, жүжиг, судлал шүүмжлэлийн бүтээлийг далайцтайгаар дагнаж судласан нь чамаас өөр байхгүй. Академич Х. Сампилдэндэвийн хэдэн жилийн өмнөөс удирдан гаргаж эхлэсэн «XX зууны монголын зохиолчид» цуврал энэ чиглэлд харин шинэ зам нээх болов уу гэж найдаж байна.
Урлаг, соёл, утга зохиолын зүтгэлтнүүдийн бүтээлийг ингэж бүрэн бүтнээр нь авч үзэж гүйцэд судлахын ач холбогдол, давуу талыг ухааруулан хэлж өгч байгаагаараа энэхүү судалгааны бүтээл анхаарлыг гойд татаж байна. Тэгж авч үзэхдээ амьдрал, уран бүтээл хоёрыг нягт холбож үзсэн нь оновчтой гарц, зөв шийдэл болжээ хэмээн үнэлэлтэй. Ч.Лодойдамба ахайтан амьдралыг гайхалтай гярхай ажиглагч, түүнийг ургуулан бодож дүрслэн үзүүлэхдээ гарамгай нэгэн байсан ажгуу. Уран дүрийн үнэнхүү чадварлаг мастер байжээ.
Судлалд Цогтын Чадраабал гуайн тухай хамгийн дэлгэрэнгүй материалыг оруулж, түүний эхнэр Л. Цэрэнханд гуайн тухай өгүүлж, их зохиолчийн ах Ч. Сэнгэдорж, дүү Ч. Цэндсүрэн, Ч.Шийтэр нарын тухай, эхнэр хүүхдүүд болоод ойр дотнынх нь хүмүүсийн тухай ч марталгүйгээр сонирхуулан хүүрнэсэн нь Ч.Лодойдамба гуайн хожмын зохиол бүтээлийг гүйцэд ойлгоход нэн чухал хэрэглэгдэхүүн болж байна. Дээр дурьдсан хүмүүсийн нэр ус ч зохиолчийн нэг бус бүтээлд бараг тэр чигээрээ бэлээхнээ байж байгаа нь сонин. Зохиогчийн бүтээлийг гүйцэд ойлгож ухааруулахын тулд эх ундаргыг нь ийнхүү « онгичиж» үзсэн нь бусад судлаачдад тун сургамжтай санагдана. Харамсалтай нь үүнд өдий хүртэл төдийлэн ач холбогдол өгөлгүй явж иржээ.
Аль ч зохиолчийн бүтээлд амьдрал, туршлага нь ямар нэг байдлаар шингэж нөлөөлсөн байдаг бизээ. Миний «Алтай» тууж бол гэнэн цайлган, гэгээхэн бага насны маань дурсгалт он жилүүдийн үнэн бодит үйл явдал дээр үндэслэгдсэн юмдаг. Мэдээж уран дүр дүрслэл, торгомсог зохиомж үлэмж нэмэгдсэн нь машид ойлгомжтой.
Энэхүү бодит хүчин зүйлийг судлалдаа сайтраар харгалзан үзэж Ч.Лодойдамба гуайн өөрийнх нь амьдрал, намтрыг тусгайлан бүлэг болгож авч үзсэн нь нэн сайшаалтай. Уншигчийн өмнүүр хөвгүүн Лодойдамба, залуу Лодойдамба, зохиолч Лодойдамба, Монголын нэрт нийгмийн зүтгэлтэн, сайд Лодойдамба, түүний энх тайвны төлөөх эрхэм үйлсэд оруулсан хувь нэмэр-тэр бүхэн бүгдээрээ дэлгэцнээ үзүүлж буй кино зураг мэт жирэлзэн өнгөрч байна. Өөрөөр хэлбэл амьд Лодойдамбын хөрөг цогцлон бүтэж байна. Энэ тун сайхан.
Эндээс зохиолч Лодойдамбын зан чанар, хүсэл эрмэлзэл, хүн чанар, үзэл бодол, үнэн ба худалд хандах хандлага, өргөн дэлгэр мэдлэг зэрэг нь тодрон харагдах ажээ. Чухам үүнийг мэдэж авах нь түүний зохиол бүтээлийн зарим оньсыг тайлж унших түлхүүр болж байнам бишүү? Бурхан болоход нь хэвлэлд нийтлэгдсэн эмгэнэлийн бичгийг хүртэл орхилгүй оруулсан нь маш зүйтэй юм. Амьдралын гэрэлт агшинг мөнхөлсөн гэрэл зургуудыг хавсаргасан нь ч бас чимжээ. Ямарваа зүйлд жижиг сажиг зүйл гэж байдаггүйг номын зохиогч гүнзгий ойлгосон нь үүнээс харагдаж байна.
За ингээд номын бүлэг тус бүрийн дэс дараагаар санаж бодсоноо товч өгүүлье. Чиний энэхүү сайхан бүтээлийг уншиж дуусмагц үзэг, цаас шүүрэн авсан гэдгээ дээр хэлсэн боловч дундуур нь өөр ажил, өдөр тутмын аар саархан зүйлс хутгалдан орж ирээд санаа бодлыг саармагжуулсан болохыг анхаарна уу. Зай зав гармагц л захиагаа үргэлжлүүлэн бичиж байна. Тийм болохоор эмх цэгцгүй болсон байж болзошгүйг бодолцоно буй заа.
Зохиолчийн өгүүллэгүүдийг тусгайлан бүлэг болгож шинжилсэн нь эрхгүй анхаарал татлаа. «Малгайтай чоно», «Мялзангийн цагаан өвгөн», «Солонго» «Хугараагүй ноён нуруу», «Шаргачин», «Чулуун» зэрэг өгүүллэг нэг бүрийг шинжлэн судлаж, бусдыг нь багцлан үнэлэлт дүгнэлт өгчээ. Тэр бүгдээс «Солонго», «Хугараагүй ноён нуруу» зэрэг өгүүллэгт хийсэн шинжилгээ илүү гүнзгий болсон санагдлаа. Уйлж байж бичсэн нь мэдрэгдэж байна. «Солонго» өгүүллэгийг анхны дурлалын тухай уянгат дуулал мөн, «Хугараагүй ноён нуруу» нь тавиад онд гарснаар монголын утга зохиолын өгүүллэгийн төрлийн хөгжилтэд эргэлт гаргасан томоохон алхам болж, уран бүтээлчдийг урагш нь уриалан дуудаж, уншигч олны оюуны шимт хөрсөнд бодол ухаарлын зөөлөн хур болон шиврэн шиврэн буусан байна гэх зэргээр уянгалаг агаад хөгжимлөгөөр үнэлж дүгнэсэн нь сэтгэлд маш нийлэмжтэй санагдав.
Зохиогч «Солонго» өгүүллэгийн Сүрэнгийн эх дүрд төрсөн дүү Ч.Цэндсүрэнгээ шингээжээ. Доржийн дүрд ч мөн адил олон олон хүний зан чанар, өнгөлөг өөдлөг зүйлийг багтаасан байж таарна.
Ганбатаа, чи санаж байгаа даа. 1992-1996 онд УИХ-ын гишүүнээр академич, анагаах ухааны шинжлэх ухааны доктор Б.Дэмбэрэл гэдэг хүн ажиллаж байж билээ. ЭХЯ-ны сайд хүртэл дэвшиж ажиллаж байгаад хэлмэгдүүлэлтэд өртөж Дарханд нутаг заагдаж очсон хүн. Тэнд олон жил ажилласан. Тэгээд сайн цагийн эхээр УИХ-ын гишүүн болж Байнгын хорооны даргаар хүртэл сонгогдсон. Аюулт өвчний учир 1996 онд өөд болсон юмдаг. УИХ-ын чуулганы хамгийн сүүлчийн хуралдаанд Б.Дэмбэрэл гуай шүд зууж байгаад бүтэн өдөр сууж өнгөрүүлж билээ. Тэр хүний тухай би өмнө нь «Хугараагүй ноён нуруу» гэсэн гарчигтай ярилцлага бичиж нийтлүүлсэн юм. Лодойдамба гуайн бүтээсэн «Хугараагүй ноён нуруу» өгүүллэгийн Дорж л нэг иймэрхүү хүн байсан болов уу гэж бодон бодон бичсэн билээ.
Андуураагүйгээ УИХ-ын 1996 оны сүүлчийн чуулганы хуралдааны тэр өдөр Б.Дэмбэрэл гишүүнийг хараад улам ч илүү мэдрэх шиг санагдаж байсан шүү. Ийм хатуужил, тэсвэртэй ханхар сайхан монгол эрчүүдийн нуруун дээр Монголын нийгэм тогтож ирсэн байх. Тийм хүмүүсийг олж хараад, тэдний нэгдмэл дүрийг урлан бүтээж чадсанаараа манай Лодойдамба гуай аварга амьтан юмаа.
Ч.Лодойдамба гуайн өгүүллэгүүдийг нэгтгэж дүнэсэн 9 зүйл үнэлэлт дүгнэлттэй ерөнхийдээ санал нийлж байна. Биэг дэмбэрэл хийгээд ерөөлийг бас бодолцон үзэж 9 зүйлт дүнэлт хийсэн юм болов уу гэж бодлоо. Зарим нэгийг нэгтгэж болох байсан мэт. Жишээ нь хоёр ба дөрвийг ч юм уу. Гэхдээ энэ нь өөлөх шалтаг болохгүй.
Харин «Бусад өгүүллэг» гэсэн жижиг гарчиг бүхий 9 дэх хэсэг буюу үлдсэн 14 өгүүллэгийн талаарх шинжлэл санааанд төдийлэн хүрсэнгүй. Нэгбүрчлэн шинжилсэн бол илүү дээр байж. Магадгүй магтах бус шүүмжлэх юм ч олдох байсан болов уу. Ерөнхийдөө Ч.Лодойдамба гуайн гараас гарсан өгүүллэг бүр сайхан гэсэн ерөнхий нэг улаан шугам чамд бага зэрэг саад болсон ч байж мэдэх юм. Тэгэхдээ заавал шүүмжлэх ч бас албагүй л дээ. Яагаад ч юм бэ энэхүү өгүүллэгүүдийн төгсгөл хэсгийн шинжлэл баахан албадлагын шинжтэй болсон ч юм шиг санагдав. Би буруу бодож байж болно.
«Сэтгэл эзэмдэж шинэчлэл авчирсан тууж» хэмээх I бүлэг чамбай сайн болжээ. Энд Ч.Лодойдамба ба түүнийг судлагч Б.Ганбат нарын хооронд нэг логик холбоо байх шиг бодогдов. Ч.Лодойдамба агсан сургууль, хүүхдүүдийн амьдралыг хэтэрхий сайн мэддэг хүн байжээ. Тэрхүү мэдлэгээ дүрүүдээр дамжуулж сайхан ч буулгасан байна. Түүнийг судлагч чи бээр бас сургууль, хүүхдүүдийн амьдралаас тасархай биш бололтой. Хэдийгээр үзүүлж байгаа үйл явдал цаг хугацаа, орон зайн хувьд хол боловч нэг нь шимтэн бичсэн , нөгөө нь шимтэн уншсан аль аль нь мэдрэгдээд байна. Мэддэг зүйлээ бичих, мэддэг зүйлээ шинжлэн үзэх илүү ойр дотно байдаг бололтой.
Оршлын оронд, Туужийн агуулгыг өгүүлэх ялдамд, Зөрчил тэмцлийг үзүүлж дүрийг урласан нь, Төгсгөлийн оронд дүгнэлт хэмээн задлаж шинжлээд «Манай сургуулийнхан» тууж зохиогчийн уран чадварын өсөлтийн нэг хэмжүүр болсон, тавиад оны тууж бичлэгийн үнэхээр том ололт байсан гэсэн нь үнэмшилтэй сонсогдож байна.
Ч.Лодойдамба гуайн өгүүллэгүүд болоод туужийг шинжлэн судлахдаа бусад судлаач, шүүмжлэгч нарын үнэлэлт дүгнэлтийг харьцуулан ажиглалт хийж нэгтгэн зангидсан нь судалгааны итгүүлэн үнэмшүүлэх чадварыг улам дээшлүүлж өгч байгааг бас тэмдэглэж хэлэх нь зүйтэй болов уу.
«Хэвшмэл байдалд тушигдаагүй жүжгүүд» хэмээх номын III бүлэг Ч.Лодойдамба гуайг таньж мэдэх, ухаарч ойлгоход илүү жинтэй хувь нэмэр оруулж байна. Ч.Лодойдамба гуай жүжгийн зохиолын онол, практикийн асуудлаар эрдмийн цол хамгаалж, жүжиг кино эрхэлсэн яамыг удирдалцан гол судсыг барилцаж, жүжгийн сайхан зохиолуудыг бүтээн туурвиж байсан болохоор энэ их чухал юм. Түүний жүжгүүдийг өөр шиг чинь ингэж даацтай судласан хүн хэд байдгийг би мэдэхгүй юм. Монголын утга зохиолд жүжиг, киног дагнан судалж ирсэн хүмүүс хэд хэд бий боловч Ч.Лодойдамба гуайн жүжгүүдээр ингэж илүү, дутуугүй үнэн үг хэлсэн нь бараг үгүй л болов уу. Магадгүй би олж уншаагүй байж бас болно.
«Итгэж болно», «Сэтгэлийг шинэтгэсэн нь» зэрэг жүжгийн утга агуулга, дүр дүрслэлд хийсэн шинжлэл сайн болжээ. Жүжгүүдийн нэрээр бус утга агуулгаар нь «Инээдэм гэдэг гүүрээр дамжин түмний сэтгэлд хүрсэн нь», «Сэтгэлийг шинжилсэн нь» гэх зэргээр гарчигласан нь оножээ.
Монголын жүжгийн зохиолын сэдвийг орчин үе рүү эргүүлэхэд Ч.Лодойдамба үнэтэй хувь нэмэр оруулж, нийгмийн амьдрал, хүмүүсийн харилцаа, ёс суртахууны хурц асуудлуудыг дэвшүүлэн тавьж ойлгуулж мэдрүүлэх, ухааруулах талаараа гойд болж, манай жүжгийн зохиолын хөгжилтэд хүчтэй түлхэц үзүүлэн гүн ухааны өнгө аяс оруулж тухайн үеийн жүжгийн зохиолын хэвшмэл байдлаас ангид чөлөөтэй, түүнийг эвдэлж бичигдсэн байна гэж дүгнэсэн нь шинэ үг болсон болов уу.
Зохиогчийн зарим жүжгийг өнөөгийн түвшингээс харвал шүүмжлэх, өөлөх юм байгаа нь мэдээж. Жишээ нь « Өөрийн замаар» жүжигт дэвшүүлсэн санааг буруутган шүүмжилж бүрэн болно. Бүр зуун наян градус эргүүлж харж болно. Тэгвэл шүүмж, судлалын өнгө аяс ч үндсээрээ өөрчлөгдөж таарна. Эдүгээчилж үзэж болохгүйн хамаг учир үүнд орших болов уу. Уг судлалын төгсгөлд «Тэмдэглэх нь» гэсэн цөөн өгүүлбэр нэмж өгсөн нь яг миний энэ асуултад хариулт өглөө. Олон хүн ингэж асууна. Ирээдүйн судлагч шүүмжлэгчид ч ингэж хандаж Ч.Лодойдамба гуайн бүтээлийг өөр өнцгөөс авч үзэж болзошгүйг үгүйсгэх аргагүй.
Ер нь аливаа үзэгдэл юмсыг гүйцэд ойлгоно гэж хэзээ ч байдаггүй бололтой. Тийм боломж ч үгүй юм. Өнөөдөр социализм мухардалд орж бараг бүрэн задарч сарнисан нь маргашгүй үнэн. Тэгэхдээ энэ нь нигүүлсэнгүй, энэрэнгүй нийгмийн байгууллыг буй болгох гэж оролдсон хүн төрлөхтний нэг хэсэг ухаантай хүмүүсийн оролдлого, тэмүүлэл байсан гэдгийг мартаж бас боломгүй. Ерөөсөө утопи социализмын өнгөрсөн замнал нь бүхэлдээ ийм юм. Түүнийг хэрхэн яаж гажуудуулж төөрөгдүүлсэн нь онцгой судлагдахуун шаардсан шал ондоо яриа. Швед, Швецари, Норвеги,Дани юмуу аль эсвэл ХБНГУ дахь социал демократуудын ойлгож мөрөөдөж байгаа, заримд нь туршиж хэрэгжүүлж үзэж байгаа «социализм», социал-демократ үзэл гэхэд хүн төрлөхтний хувьд өнөөдөр сонирхол татсан хэвээрээ л байгаа шүү дээ. Манай олон олон залуус ХБНГУ-д үнэ төлбөргүй их, дээд сургуульд элсэх гэж тэмүүлцгээж байгаа нь нэг л зүйлийг хэлээд, хүсээд байгаа хэрэг. Хүнд сурталтай, эрх чөлөө хаагдмал ч хятадын, онцлоготой социализмд авах зүйл бас байж мэднэ.
Үзэл бодол олон ургальч, хэв загвар нь янз бүр байдаг бололтой. Хүний оюун ухаан санаанд багтамгүйд хүрч байгааг бодолцох юм бол амьдрал улам ч сонирхолтой болж байна. Бид ер нь өөрсдөө юу гээчийн үр дүн болохыг хэн ч хэлж чадахгүй биз. Маркс, Энгельсийн «хоцрогдсон» сургаалаар сармагчнаас хөдөлмөр хийсний үр дүнд үүсэн буй болсон байлтай. Тэгтэл тэр үгүй шүү. Бурхан хүнийг буй болгосон юм, дээд тэнгэрт аугаа их далд хүчин бий гэсэн үзэл бодол өнөөдөр улам бүр гүн тархаж байна. Тэр үүднээс авч үзэж хандах юм бол Л.Түдэв гуайн «Оройгүй сүм», Ч.Лодойдамба агсны «Тунгалаг тамир»романууд, тухайлбал анги Эрэнчингийн дүрийг үнэлж цэгнэх хандлагад,өөрөөр хэлбэл шашинд хандах үзэл бодол маань үндсээрээ өөрчлөгдөж таарна. Мал, амьтныг нэгэнт хувилчхаад хүнийг хүртэл хувилахад дөхөж очсон өнөө үед / бүр хувилчихсан ч гэж ярьж бичиж буй/ нэг талаас юунд ч толгой эргэхэд амархан болсон мэт, нөгөө талаас юунд ч итгэж боломгүй мэт болжээ.
Саяхан би хэсэг эрдэмтний шинэ нээлтийн тухай товч мэдээ олж уншлаа. Түүнээс үзвэл манай нар шиг одууд нь дэлхий дээрх бүх элсэн ширхгийн тоотой тэнцэхүйц тийм тоо тоймгүй олон байна гэнэ. Нар 9 дагуултай гээд бодохоор манай гариг дээрх бүх элсэн ширхэг шиг тэр олон оддыг тойрсон дагуул гаригууд мөн олон байж таарнаа даа. Тэдгээрийн дотор цэнхэр нүдэн Дэлхий шиг маань ухаант материйг өөртөө агуулсан нь хэд бол гэж бодогдмоор. Эдгээр одот ертөнцийг хэн яаж бүтээсэн нь гайхмаар. Эсвэл энэ бүхэн эмх замбараагүй хаос болж байна уу. «Хар нүх» ба «Цагаан нүх»-ийн онол өнөөдөр улам бүр үнэнд ойртож байх шиг байна. Тэгэхээр амьдралд утга агуулга гэдэг юм ер нь байна уу, үгүй юү. Бурхан багшийн хоосон чанарын сургаал ч нэг юм бодогдуулдаг биш билүү. Тэр бүхнийг хүмүүн гэдэг ухаант амьтан тайлж хэзээ ч чадахгүй, аягүйдвал наана нь өөрөө өөрийгөө сүйтгэж орхином бишүү гэж бодоход эрхгүй харамсмаар санагдах үе ч бий.
Ийм дэмий балай юм донгослоо гэж анд нөхөр маань битгий бодоорой. Энэ бүхнийг нуршсаны учир гэвэл мөнх зүйл гэж хаана ч үгүй, мөнхөд орших үзэл санаа ч гэж алга гэдгийг л хэлэх гэсэн хэрэг юм. Тийм болохоор өнөөдрийн та бидний байгуулж буй нийгэм, тэрхүү нийгэмд ноёрхож байгаа үзэл санаанууд, тухайлбал урлаг, утга зохиолд үйлчилж буй «измүүд» бүгд худал, харьцангүй гүехэн ойлголтууд байж таарна. Өнөөдрийн үнэн маргааш худал, өнөөдрийн худал маргааш үнэн болж өөрчлөгдөн хувьсаж байх жишээтэй ажээ.Тэгэхдээ бүгдээрээ харьцангүй ойлголт, харьцангүй үнэн гэнэ. Туйлын үнэн гэж хэзээ ч, хаана ч байдаггүй гэдгийг л бид үе үехэн, ялангуяа уран бүтээл туурвихдаа санаж явууштай бололтой.
«Монголын шинэ утга зохиолын анхны роман» хэмээх гарчигтай IV бүлэг маш чамбай болсныг зориуд тэмдэглэе. Энэ нь зөвхөн «Алтайд» романы талаарх судалгаа төдийхнөөр ач холбогдол нь хязгаарлагдахгүй болов уу. Монголын шинэ үеийн утга зохиолын шүүмж судлал дахь тууж ба романы талаарх маргаанд зохиогч зоригтой биечлэн оролцож «Алтайд» романыг монголын шинэ утга зохиолын анхны роман мөн гэж батласанд ач холбогдол нь давхар оршиж байна. Үүнийгээ баталгаажуулахын тулд гадаад, дотоодын олон судлаачдын үнэлэлт дүгнэлт, ажиглалтыг иш татжээ. Тэгэхдээ монголын уламжлалт утга зохиолд урьд нь роман гэсэн төрөл зүйл байсныг зохиогч бас үгүйсгэсэнгүй. Шинэ утга зохиолын анхдагч алтан хараацай нь «Алтайд» роман юм. Билэгт хүн Ч.Лодойдамба түүнийг туурвиснаар монголын орчин үеийн уран зохиолд роман хэмээх туульсын төрлийг анх үүсгэн хөгжүүлжээ гэдгийг л цохон тэмдэглэсэн байна. Тийм болохоор зохиогчтой маргах хүн нэг их олон гарахгүй болов уу.
Энэ дашрамд нэг зүйлийн талаар санал бодлоо хуваалцахыг хүсч байна. Монгол Улс, монголчуудын түүхэн дэх шинэ Монгол Улсын түүх, соёлыг онцгойлж авч үзмээр санагддаг. Монголчууд хэмээх үндэстнийг хүн төрөлхтний сонорт аугаа их эзэн Чингис мартагдашгүйгээр хадааж үлдээсэн нь яах аргагүй бодит үнэн боловчиг монголчууд зөвхөн тусгаар тогтнолын төдийгүй оюун санааны хувьд сэргэн мандсан нь яалт ч үгүй XX зуун бололтой. Энэ утгаар нь авч үзэх юм бол Дамдины Сүхбаатарыг Чингис хаантантай зүйрлэж болшгүй нь нэн их ойлгомжтой ч сөнөж мөхөж үгүй болоход тулж очсон ард түмнээ аварч бусад улс орон, хүн төрлөхтний хөгжлийн голдьрол руу чирч гулдарч чангааж чадсанаараа мартаж болдог юмаа гэхэд харааж яавч болохгүй бие хүн мөн бололтой. Яг энэ утгаар нь би Дашдоржийн Нацагдоржийг манай монголын шинэ утга зохиолыг үндэслэгч гэдэгт бат нут итгэдэг байлаа. Олон ч жилийн турш ингэж үзсээр ирсэн шүү дээ. Гэвч нарийвчилж авч үзвэл бас жижиг сажиг ч гэсэн «эргэлзэж» болохуйц зүйл байдаг бололтой юм.
Намайг Намын Төв хороонд Соёлын тасгийн эрхлэгчээр дөнгөж ажиллаж эхлээд байх үед манай зааварлагч Н.Жанцанноров, Н.Марияш нар «Саруул дэнжийн ногоо» хэмээх кино зохиолын эхийг авчирч үзүүлэв. Өөрсдөө уншаад саналаа дээр нь бичжээ. Үүнийг яах юм бэ гэж асуусан чинь та уншиж саналаа хэлэх ёстой. Төв хорооны нарийн бичгийн дарга Г.Адъяа бүх кино зохиолыг уншиж саналаа өгч байхыг даалгасан юм гэлээ. Миний бие машид гайхсан боловч нэгэнт намын Төв Хорооны эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга даалгаж буй бол биелүүлэхээс өөр гарцгүй болж эх зохиолыг уншив. Сайхан зохиол байв. Гагцхүү нэг зүйл сонин санагдав. Их зохиолч Д.Нацагдорж монгол авгайтайгаа уг зохиолын эхнээс аваад эцсийг хүртэл гарч байх юм. Бидний үеийнхэн болохоор Нина гэдэг орос авгайтай байсан л гэж дуулснаас цаашгүй шүү дээ. Пагамдулам гэдэг эмэгтэйтэй ямар харилцаатай байсныг нь мэдэх биш. Би бага зэрэг гайхаад Д.Намдаг гуайгаас асууя гэж бодлоо. Орой гэрт нь очив. Хоёрдугаар дөчин мянгатад, урт цагааны өмнөхөн талын нэг байрны нэгдүгээр давхарт тэднийх байсан. Эл зохиолын талаар яриад сонирхсон зүйлээ асуулаа. Д.Намдаг гуай ч их шохоорхож байна. Тэгээд хуучиллаа. Хэрхэн яаж ярьж байсан нь одоо ч нүдэнд харагдах шиг болж байна.
«За хө энэ бол ийм учиртай юмаа. Тэр үед Германд сурч байсан бидний хэсэг монгол залуусын дотор О.Намнандорж хэмээх нуруу туруу тэгш, царай зүс өнгөлөг гоёмсог гоолиг эр байлаа. Тэр Монголд ирэхдээ нэг үзэсгэлэнт орос эмийг эхнэр болгож авчрав. Тэгсэн чинь санаанд оромгүй хэрэг мандах нь тэр. Тэр хоёр хүүхэд гаргах болж авгай нь хөл хүндтэй болжээ. Намнандорж ч магнай хагартлаа баярлаа биз. Хоёр гурван сар өнгөрсний дараа нэг өдөр гэртээ иртэл авгай нь алга байж. Эрж сурж байж арайхийн олбол өнөөх хүүхдээ эр нөхрийн зөвшөөрөлгүйгээр аборт хийлгээд авахуулчихсан байж гэнэ. Пайе пүүе, ямар нүгэлтэй юм бэ, энээ тэрээ л болоо биз. Тэр үед эхийн хэвлийд буй болсон үр хөндүүлнэ гэдэг монгол хүний сэтгэлд багтах зүйл биш. О.Намнандорж энэ явдлыг жигшээд орос авгайгаа хаячихсан хэрэг.
Тэрэнтэй нь манай Нацагдорж ханилан суугаад Ананда Шийраа охин гарсан түүхтэй. Нина бол яах аргагүй Д.Нацагдоржийн авааль гэргий мөн. Сүүлд Д.Нацагдорж бид нэг шоронд хүртэл хамт сууж байлаа. Модон байшингийн доод хонгилд Нацагдорж байсан. Тэнд арай хүнд хэрэгтэй хүмүүсийг хорьжээ. Намайг хонгилд оруулаагүй байшингийн нэгдүгээр давхарт байлгасан. Бодвол хүнд хэрэгтний дансанд хараахан оруулаагүй хэрэг.
Яг тэр үеэр Октябрийн хувьсгалаас зугтаж Монголд орж ирж орогносон хаант оросын харъяат нар, зарим буриадыг нутагт нь эргүүлж татах кампанит ажил өрнөсөн юмсанжээ. Тэдгээр хоморголон баривчлагдсан хүмүүсийн дотор яагаад ч юм бэ Нацагдоржийн авгай Нина орж охинтойгоо нутаг буцсан юм шүү. Яг болсон үнэн түүх нь энэ. Нацагдоржийн тухай зохиолоор кино хийж байгаа бол үнэн мөнийг үнэнээр тусгасан нь дээр» хэмээн ярьж өгч билээ.
Би ч Намдаг гуайд талархсанаа илэрхийлээд дээрх кино зохиолд өгөх өөрийн санал дээр /өнөөх Жанцанноров, Марияш нарын бичсэн/ Монголын утга зохиолыг үндэслэгч Дашдоржийн Нацагдорж орос авгайтай байсан гэнэ. Энэ киноны 2 дугаар анги дээр тэр тухай нь гарах юм байх гэж ойлголоо. Үнэн түүхийг гуйвуулж болохгүй шүү дээ гэсэн утгатай зүйл бичээд эзэнд нь буцааж өгч билээ.
Тэрнээс болж би хэдэн жилийн дараа «Хуудас цаас» нэртэй нийтлэлээр ямар их хэл аманд орсныг чи мэднэ шүү дээ. Дашдооров бид хоёр хонь, чоно болохоо шахсан. Гэвч сүүлдээ учраа ойлголцсон. Гэтэл тэр бүхний цаана чухам юу нуугдаж байсан гэж санана? Бүр өөр зүйл, хожим сонсвол орос, монгол авгайдаа гол нь биш харин монголын шинэ уран зохиолыг үндэслэгч нь Дашдоржийн Нацагдорж биш, харин Буяннэмэх юм гэсэн санаа л гол гогцоо нь байсан юм билээ. Тэгж батлах үндэслэл ч бас олдохгүй биш олдож мэдмээр санагдсан шүү. Юм их нарийн байдаг бололтой.
Дашдооровын хувьд унаган нутгийнхаа их бичгийн хүнийг өргөн мандуулах гэсэн хүсэл эрмэлзэл байлгүй яахав. Үүнийг буруутгах аргагүй. Өнөөдөр ч ийм санал бодолтой, түүнийгээ ил тод хэлдэг хүмүүс нэг бус бий. Ингэхлээр тухайн салбарын аль нэг төрөл зүйлд /жанрт/ анхалж мөрөө гаргасан хүнийг үндэслэгч гэж нэрлэх юмуу, эсвэл ерөөсөө уран бүтээлийнх нь цар хүрээ, далайцаар, тухайлбал урлаг, соёл, утга зохиолыг эхлүүлж хөгжүүлэхэд түлхэц үзүүлж мэдэгдэхүйц хувь нэмэр оруулан нөлөө үзүүлснээр шалгуур болгох нь зүйтэй юмуу гэдгийг бодох л ёстой санагдана. Их маргаантай асуудлын нэг бололтой догоо.
Ингэж хэлэхдээ миний бие Ч.Лодойдамба агсан монголын шинэ уран зохиолд роман хэмээх төрөл зүйлийг үүсгэн буй болгогч гэсэн чиний дүгнэлттэй санал нийлэхгүй байгаадаа хэлж буй хэрэг биш гэдгийг хэлүүлэлтгүй ойлгож буй гэдэгт итгэнэм. «Алтайд» бол сайхан ч роман, монголын шинэ уран зохиолын хувьд сайн ч эхлэл байсан гэдэгтэй санал нийлж байна.
Ч.Лодойдамба гуай өөрөө болохоор дутуудуулсан, Дондогийн Цэвэгмидийн зөвлөлгөөг сонсоогүй гэж биеэ буруутгаж байжээ. Юутай сайхан чанар билээ. Нээрээ засч янзалбал ч бас юм байсан байж мэднэ.
«Алтайд» роман бол шинэ монголын уран зохиолд шинэ төрлийн жимийг гаргаад зогсоогүй шинэ үеийн Монголын залуусыг эрдэм мэдлэгт уриалан дуудсан, үзэл санааныхаа нөлөөн дор нэг биш үеийнхнийг соронздон татаж өөдрөг бадрангуй тэмүүллээр хүмүүжүүлсэн ач гавъяатай зохиол юм шүү гэдгийг нэмж хэлье.
Сурагч ахуй насандаа миний шимтэж уншсан зохиол тэр билээ. «Алтайд» романыг уншаад хайгуулч болохоор хүсэмжилж байснаа мартаагүй байна. Сүүлд би энэ тухайгаа «Пионерийн үнэн» сонинд ч бичиж байсан удаатай.
«Тунгалаг тамир» романы уран сайхны туршлагын зарим асуудлаар «Ард түмний үнэлсэн роман» хэмээн гарчиглаж бичсэн V бүлгийн талаар надад хэлэх зүйл нэг бол маш их, нөгөөтэйгүүр маш бага байна. Учир нь «Тунгалаг тамир романы тэмдэглэл» номын чинь талаар олон жилийн өмнө би нилээд дэлгэрэнгүй захидлыг Москвагаас бичиж байсан удаатай. Тэрхүү үнэт судлал тэр чигээрээ «Ард түмний үнэлсэн роман» бүлгийн үндэс суурь, дэвсгэр болж өгсөн нь шууд мэдрэгдэж байгаа болохоор надад нэг талаар харьцангуй хөнгөн, Варшаваас нэмж бичих ажлаас нилээд хэмжээгээр хөнгөлж өгч байна.
Тэгэвч эл шинэ номдоо урьдын судалгаагаа улам билүүдэн өнгөлж, шинэ шинэ зүйлсээр баяжуулан лавшруулж гүнзгийрүүлэн бясалгаж оруулсныг эрх биш тэмдэглэх нь шударга болох буйзаа. «Тунгалаг тамир» романыг XX зууны монголын утга зохиолын манлай роман, гол туурвил болсон гэсэн шинэ том дүгнэлт хийгээд түүнийгээ Б.Рэнчингийн «Үүрийн туяа», Д.Намдагийн «Цаг төрийн үймээн» хэмээх шилдэг романуудын цар хүрээ, уран дүрүүдтэй нь харьцуулан жишиж судлаж батласан нь амттай агаад атаархам таатай болжээ. Эндээс «Тунгалаг тамир романы тухай тэмдэглэл» номыг бичиж байсан үеийн онгод хийморь нь бадарсан идэр залуу үеийн чинь дүр төрх бус, харин «Монголын нэрт зохиолч Чадраабалын Лодойдамбын амьдрал, уран бүтээл» гэсэн нэг сэдэвт зохиолыг улайран сууж бичсэн, үсэнд нь сор сууж, нүдэнд нь ухаарал тунарсан эрдэмтэн Бажуудайн Ганбат дурайтал тодрон харагдаж байна. Уянга халил нь хасагдасхийж ухаарал бодрол нь нэмэгдэсхийсэн нь ч илэрхий мэдрэгдэж байна. Тэгэхээс ч өөр аргагүй бизээ.
«Тунгалаг тамир» нь XX зууны монголын орчин үеийн уран зохиолын романы төрлийн оргил болсон гол туурвил, монголын нийгмийн 1914-1932 оны амьдралыг харуулсан туульсын роман, жинхэнэ монгол зохиол, үзэгдэл болсон уран бүтээл, нийт ард түмний хүртээл болж чадсан сонгодог роман, 50-60-аад онд монгол роман төлөвшин тогтоход чухал үүрэг гүйцэтгэж монголын уран зохиолд сургууль, туршлага болж үлдсэн бүтээл гэх зэргээр уншихад урамс сэргэсэн сайхан үнэлэлт дүгнэлт хийсэн явдалд чин зүрхнээсээ баяр хүргэж байна. Хүний бүтээлийг ингэж бүр нэг үнэлсэн шиг үнэлж цэгнэж байх хэрэгтэй юм даа. Бид ер нь магтахдаа их харам байж магадгүй. Бас бие биесээ сайн мэддэг атлаа бүтээлийг нь түүн шигээ ойлгож чадаж байгаа билүү, үгүй билүү гэж бодогдох үе ч байх л юм. Үнэндээ уншихаасаа уншаагүй нь их шүү дээ. Гэтэл «дааган дор морь, даахин дор эр» байж л байдаг.
Ц. Хасбаатар гуай надад нэг удаа бидний үеийнхэн өөрсдийн /шүүмжлэгч судлаачдаа хэлж байна/ үүргээ гүйцэтгэсээн. Б.Явуухуланг, С.Эрдэнийг гаргаж ирсэн. Та нарыг танай үеийн шүүмжлэгч, судлаачид-тэр Х.Сампилдэндэв, Б.Ганбат, Д.Өлзийбаяр өөр хэн байдаг билээ, тэд л гаргаж тавих ёстой. Шүүмж, судлалгүйгээр нэг ч зохиолч, яруу найрагч алдаршдаггүй юм. Шүүмжлүүлэх нь хүртэл «магтаал» болдог гэж билээ. Одоо бодоход нээрээ л үнэн ажээ. Гэтэл та бид Д.Цоодолыгоо, дэлдэн Бадарчийгаа, Тоомойн Очирхүүгээ, Банхар Пүрэвсүрэнгээ... хэр сайн судлаж алдаршуулсан билээ дээ. Гүйцээж чадсан уу, үгүй юү?
Чадраабалын Лодойдамбыг сайн зохиолч гэдгийг бараг бүгдээрээ мэднэ. Гэтэл «Тунгалаг тамир» романаа чилийсэн 13 жил, 3 сар чөмгөөн дундартал сууж байж туурвисныг нь хэн мэддэг билээ. Наад захын энэхүү үнэнийг шүүмжлэгч, судлаач л хэлж өгч байна шүү дээ.
Ухаарал төрүүлсэн «Тунгалаг тамир»-ыг уншихад олон олон юм бодогдох юм. Жишээ нь би чиний судлалын номоос нэг зүйлийг олж ухаарах шиг санагдав. «Нэгэн гайхамшигт өгүүллэгийн тухай»хэмээх судлалын өгүүллээ Ч.Лодойдамба гуай 1964 онд бичжээ. Түүндээ Лодон гэвшийг эмгэнэлт дүр гэж батласан байна. Үнэндээ ч тийм биз. «Тунгалаг тамир» романаа 1967 онд дуусгасан байна. Уг романд цухасхан дүрсэлсэн ч мартагдашгүй тод томруун дүрийн нэг болж чадсан анги Эрэнчин нь хэдийгээр бодит хүнээс эх үүсэлтэй, энэ тухай номонд баримттай гарч байгаа ч яагаад ч юм бэ надад зохиогч Д.Нацагдоржийн «Ламбугайн нулимс» өгүүллэгийг ахин дахин уншиж Лодон ламын эмгэнэлт дүрийг хэрхэн бүтээснийг гайхан бахдан бишрэхдээ түүнээс дутуугүй сонин дүр бүтээе, тэр нь жинхэнэ эмгэнэлт дүр байх юм гэж бодсон юм биш байгаадаа гэж бодогдох юм. Үнэндээ тийм юм огт байгаагүй ч байж болно л доо.
Гэлээ ч би Ч.Лодойдамба гуайг үнэхээрийн бүтээлч, гайхалтай хөдөлмөрч, туйлын авъяаслаг бас ихээхэн хор шартай, тэгэхдээ тэр нь бусдад гэм хоргүй хүн байжээ гэж боддог. Тэр их бичгийн хүн М.Шолоховын «Дөлгөөн Дон»-ыг уншаад монгол хүн, монголын зохиолч ийм бүтээл туурвиж яагаад чадахгүй байх билээ. Үзээд алддаг хэрэг гэж бодсон байх. Түүний «Хүний хувь заяа» өгүүллэгийг уншаад монгол ахуй, монгол хөрсөнд үүнийг буулгаж суулгаад ургуулбал яах бол гэсэн бодол эрхгүй төрсөн болов уу л гэж санагддаг шүү. Санах бодох, хүсэх мөрөөдөх нэг хэрэг. Түүнийгээ хэрэгжүүлж чадна гэдэг аугаа их, хосгүй том авьяас билгийн илэрхийлэл юм. Энэ бол хуулж хуулбарлаж буй хэрэг огтхон ч биш. Харин жинхэнэ цэрэг эр маршал болохыг мөрөөддөгтэй, тэгж мөрөөдөж чадахгүй бол муу цэрэг байдаг гэсэнтэй л адилхан юм. Жишээ нь би Балжирын Догмидыг ардын дууны ганц мөрөөс л жигтэйхэн сайхан санаа олж аваад түүнийгээ гайхамшигтай уянгалаг гэгэлгэн өгүүллэг болгон хувиргаж бичиж чаддаг хосгүй авъяас, газарт булаастай боловч үзүүр нь ил тод цухуйсан шижир алт гэж боддог билээ. Түүнийх нь төлөө Б.Догмидыг хүмүүс хүндэтгэнэ үү гэхээс биш хэн ч зэмлэх эрхгүй биз дээ?
Энэ бүхнийг нуршин өгүүлдгийн учир гэвэл манай Ч.Лодойдамба гуай чинь М.Шолоховын зиндааны зохиолч, Д.Нацагдоржийн хэмжээний уран бүтээлч биш юм уу? Бэгзийн Явуухуланг бид дорнын их яруу найрагч хэмээн өргөмжилдөг шигээ Ч.Лодойдамба, Д.Намдаг. Б.Рэнчин зэрэг алдартнуудаа Ази тив дэх сод бичгийн хүмүүс, дэлхийн сонгодгуудын хэмжээнд зохиол бүтээлээ туурвисан уран бүтээлчид гэж ичиж нэрэлхэлгүйгээр хэлж ярьж, бичиж байвал ер нь яасан юм бэ гэж хэлэх гэснийх. Өнөө үеийн зарим яруу найрагч залуус нэг зүйлээр биднээс хол тасархай түрүүлж явна. Арван шүлэг биччихээд, түүнээсээ ганц хоёрыг нь шар сонинд хэвлүүлчхээд л өөрсдийгөө «нэрт яруу найрагч», «давтагдашгүй авъяаслаг зохиолч», яруу найргийн ертөнцөд «нээлт хийгчид» гэж монгол даяар цоллон шуугих болжээ. Сэтгүүлчид хүртэл тэднээс дутахгүй байна. Монголын сэтгүүлчдийн байгууллага олон улсын сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн мөн гэснийг илэрхийлж буй батлах «худалдаж»/ам доллар төлж үнэмлэх авдаг/ авмагц л өөрийгөө «Олон улсын сэтгүүлч» болчихсон гэж өргөмжлөн, сонин хэвлэлд хүртэл ахин дахин бичих юм. Энэ бол маш гүехэн мэдлэг, боловсролтойн шинж бөгөөд өмнөөс нь нүүр улайх шиг болдог билээ. Би энэ тухай МСНЭ-ийн хүндэт ерөнхийлөгч Ц.Дашдондов нийтлэлчид хэлж байсан. Талийгаач Батмөнх сонинд өөрийгөө тэгж «рекламдахад» нь болиоч, ингэх нь эвгүй гэж өөрт нь хэлж байсан.
Олон улсын сэтгүүлч хэмээх мэргэжлийг ихэд нэрд гарсан их, дээд сургуульд 4-5 жил суралцаж хэд хэдэн гадаад хэл сурч, түүнийгээ гүйцэд эзэмшиж бичиж туурвиж чаддаг болсны дараа Улсын шалгалтын комиссын шийдвэрээр олгодог. ЗХУ-ын Төрийн шагнал хүртэж дэлхийд нэр алдар нь түгсэн В. Песков зэрэг сэтгүүлчийг хааяа нэгхэн олон улсын хэмжээний сэтгүүлч хүн гэж нэрлэх нь бий. Шар сонинд сулхан гарсан сувс шиг ганц хоёр шүлэг, үнэн худал нь мэдэгдэхгүй хов жив хольж хутгаж бичигчдийг хэн нэрт яруу найрагч, онгод хийморь нь оргилсон овоо сайн сэтгүүлч, тэр дундаа олон улсын сэтгүүлч гэж өргөмжлөх билээ дээ.Тэгэхдээ би бүх залуусыг ингэж ойлгохгүй байгаа, тэдний дотор даруухан бөгөөд яван яван хурдлах шилдэг авъяастнууд маш олон байгаа гэдэгт гүнээ итгэж байна.
Бид хэтэрхий даруухан өсч хүмүүжжээ. Сайн бүтээл хийчихсэнээ өөрөө мэдээд байгаа хэрнээ түүнийгээ ил гаргаж хэлэхээс ичиж нэрэлхдэг. Судлаач, шүүмжлэгч нар олж үзээд хэлэх биз дээ гэж битүүхэн горьдон хүлээдэг. Гэтэл өнөөдөр арван жилийн өмнөх шиг уран зохиолын судлаач, шүүмжлэгч нарын бүхэл бүтэн үе манайд байгаа юм уу? Тэд зохиолч, яруу найрагчдын бүтээлд системтэй хандаж үгээ хэлж чадаж байгаа юу гэж асуувал хариулт их л өөр гарах болов уу даа. Уран зохиолч, яруу найрагчид бол авъяасаараа аяндаа тодордог. Харин судлаач, шүүмжлэгч нарыг бол улс нийгэм байг гэхэд уран бүтээлийн эвлэл, холбоод бодлогоор бэлтгэх ёстой юмаа. Ухаантай , уран зохиолд дуртай бөгөөд элэгтэй, түүнд үнэнч, тал бүрийн өргөн мэдлэг, өндөр боловсролтой залуусаас шилж сонгож байж шүүмжлэгч, судлаачдыг бэлтгэх учиртай бизээ. Харамсалтай нь ийм тогтолцоо өнөөдөр үгүй болжээ.
Уран зураг, хөгжмийн судлал шүүмжлэл Монголд өрнөхгүй юмаа гэхэд тасрахгүй яваад байгаа бололтой. Харин сэтгүүл зүй, уран зохиолын хувьд санаа зовмоор байдалтай болжээ. Арав, хорин жилийн өмнөх миний нэр мэдэх цөөхөн судлаач шүүмжлэгчид дээр өнөөдөр шинээр нэмэгдсэн нь хэд байгаа билээ. Ч.Лодойдамбыг Бажуудайн хүү шиг ултай судласан нь ахиад бий билүү үгүй билүү?
Ийм нөхцөлд үзэг цаас нийлүүлэн үйлээ үзэж яваа үнэнч цөөхөн судлаач, шүүмжлэгч та нартаа баярлахаас өөр яах билээ гэж бодогдох юм. Харин сайн бүтээл туурвисан нөхдөө үг харамлалгүй магтаж урам хайрлаж байгаач гэж уриалмаар байна. Зохиол бүтээл туурвигчид бол нийгэмдээ зориулж сэтгэл, зүрхний дуудлагаар бараг үнэ төлбөргүй хөдөлмөрийг өөрсдийнхөө сайн дураар хийж яваа, зарим хүний ойлгодгоор бага зэрэг «гажигтай» улс шүү, хөөрхийс минь. Хэрэв өнөөдөр Ч.Лодойдамба агсан амьд сэрүүн байсан бол, ядахдаа нэг удаа ч болохноо босч ирэх боломжтой байсансан бол чамд ямар их баярлах байсан бол? Уран зохиолын судлал шүүмжлэл гэдэг чинь энэ дээ гэж лавтайяа хэлэх байсан биз гэдэгт би маш итгэлтэй байна.
Дөнгөтийн Цоодолын дөмөгхөн бүтээлээр ном бичих санаатай байна гэж чи надад ноднин ярьж байсан. Сайхан бүтээл болно доо. Д.Цоодол бол монголын ховорхон найрагчийн нэг шүү. Түүний бүтээлийг сайн задлаж шинжилж ярилцах цаг болсон. Орчин үеийн онгиргон боловч зоригтой зарим залуусаас ядаж бид нүүрэмгий агаад шийдэмгий байдлыг нь сурах ч хэрэгтэй байж мэдэх л юм.
Ч.Лодойдамба гуай Бэгзийн Явуухуланг хийл адил, Ц.Гайтавыг бөмбөр мэт гэж нэрлэж байжээ. Ончтой сайхан зүйрлэл бусуу? Дөнгөтийн хүүг ямар хөгжимтэй зүйрлэмээр юм бэ дээ. Хуур адил уянгалуулж, лимбэ адил жиргүүлж байгаа байх шүү, цаадах чинь. Миний зүйрлэл бас л онохгүй байх шиг байна. Чи нэг юм хэлээрэй.
Утга зохиол, урлагийн судлалынх нь асуудлыг тусгайлан бүлэг болгож авч үзсэн нь Ч.Лодойдамба гуайг уншигчдад гүйцэд ойлгуулж мэдрүүлэхэд, тэр их хүн зөвхөн зохиолч төдийгүй урлаг, утга зохиолын том шүүмжлэгч байсан юм гэдгийг хэлж өгөхөд чухал ач холбогдолтой болжээ. Монголын жүжгийн зохиолын судлалд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг нь төдийлэн олон хүн мэдэхгүй байж бүрэн болно.
Залуу байхад миний бие нэг зүйлд маш их эмзгэлдэг байв. Соёлын асуудлыг эрхэлж байхдаа зарим хүнд хэлж үзэхэд огт тоолгүй өнгөрч билээ. Энэ бол Д.Нацагдоржийн «Учиртай гурван толгой» жүжгийн төгсгөлийг өөрийнх нь зөвшөөрөлгүйгээр өөд болсон хойно нь өөрчилж найруулсансантай холбоотой явдал юм. Ингэж арай болохгүй байлгүй, эзнийх нь оролцоогүйгээр зохиол бүтээлийг дур мэдэн өөрчилнө гэдэг дэндүү бүдүүлэг хэрэг бусуу гэхэд Соёлын яамны зарим нөхөд симфони найрал хөгжмийг зохиосон дуурийн эзэд нь өөр хүмүүс /Дамдинсүрэн гуай Смирнов ч билүү нэг оросын хамт/ учраас зохиомжийг бага зэрэг нааш цааш болгоо биз гээд л өнгөрсөн. Энэ бол үнэхээрийн гайхалтай явдал байж билээ.
Үүнийг Ч.Лодойдамба гуайн тухайн үедээ буруушаан шүүмжилж байсан нь аргагүй л юм мэддэг, бас зориг зүрхтэй хүний, эрдмийн ажилдаа үнэнч эрдэмтний шинж гэж ойлгогдож байна. «Учиртай гурван толгой» бол хөгжимт драм ч биш, дуурь ч биш. Энэ бол монгол үндэсний бадагласан аялгуут жүжиг билээ. Энэ хэлбэр нь өөр ямар ч ард түмэнд байхгүй зөвхөн Монголд байдаг монгол үндэсний жүжгийн нэг хэлбэр юм гэсэн маш сонирхолтой дүгнэлтийг Ч.Лодойдамба гуай хийж байсан байх юм. Үүнийг манай жүжгийн судлаачид онцгойлон анхаарч ярьж хэлж байх ёстой юм биш үү. Гэтэл дуурь болгож өөрчилсөн учраас бага сага өөрчлөлт орсон гээд л сууж байдаг юм билээ.
Ч.Лодойдамба гуайн «Уран дүрийн тухай» сэдвээр телевизээр явуулсан нэвтрүүлгийн утга агуулга нь их үнэтэй санагдлаа. «Миний нутаг» шүлэг, «Хэнтийн өндөр ууланд»аяз болон бусад зохиол бүтээлийг тайлбарласан нь маш энгийн агаад чиний хэлснээр хялбаршуулсан, туйлын ойлгомжтой болжээ. Леонорда Да Винчийн «Джоконда» буюу «Мона Лиза» зургийг тайлбарласан хэсэг хүүхдэд хүртэл ойрхон бууж байна. Тал бүрийн өргөн боловсролтой Ч.Лодойдамба гуайн энэхүү тайлбарыг хүүхэд багачуудад зориулсан хялбаршуулсан ном зохиол, бага ангийн сурагчдын сурах бичигт оруулахсан гэж бодогдлоо. Танин мэдэхүйн чухал ач холбогдолтой, урлагийг ойлгож мэдрэхэд ойр дөхөм болохсон бизээ.
Эл бүлгийн хамгийн амттай хэсэг нь «Эмгэнэл үү, хошигнол уу?» хэсэг гэж хэлмээр байна. Эмгэнэлт дүр бүтээх санаа хэрхэн яаж төрсөн байж болох талаарх өөрийн саналыг дээр бичсэн. «Нэгэн гайхамшигт өгүүллэгийн тухай», ялангуяа «Баримт түшиж ярих сайхан» өгүүллээс нь Ч.Лодойдамба гуайн дүр төрх, өөрийн бодол санаанд үнэнч байдал тод харагдаж байна. Ч.Лодойдамба, Ш.Гаадамба /сүүлд М гэж овоглох болсон/ нар аль аль нь тухайн үедээ цагийг эзэлсэн аварга амьтад байжээ. Тийм болохоор маргаан мэтгэлцээн нь ч нийтийг хамарсан, нийгмийг доргиосон шинжтэй болсон байж таарна. Тэдгээр мэргэдийн мэтгэлцээнийг харьцуулан шинжлээд Бажуудайн Ганбат шүүмжлэгч Д.Нацагдоржийн энэ бүтээл хэмжээ бага ч олон санаа бодол төрүүлдэг гайхамшигт зохиол, Ч.Лодойдамба, М.Гаадамба нарын өгүүллүүд аль аль нь итгүүлэн үнэмшүүлж өөртөө татах чадвартай гэж бодитойгоор дүгнэсэн нь ихэд үнэмшилтэй болсныг зориуд хэлье. Үнэхээр тэр үнэн болов уу. Гэхдээ л «Ламбагуайн нулимас» өгүүллэгийн Лодон бол эмгэнэлт дүр юм гэдэг тал дээр зохиогч зогсож байгаа нь ойлгогдож байна. Зарим үгэн дээр, хаягдаж гээгдсэн зүйлс дээр анхаарал хандуулсан нь зөв болжээ. «Гэртээ», «Хаалгаан» гэх зэрэг үгсийн утгад анхаарал хандуулсан нь яах аргагүй нэмэлт тодотгол болсон байна.
Ч.Лодойдамба гуайн жүжгүүд болон өгүүллэгүүдийн доголдол дутагдалтай талыг товч боловч орхилгүйгээр авч үзсэн нь маш зөв болсон санагдав. Энэ талаар өмнө цухас дурдаж чамайг бараг буруутгах шахсандаа хүлцэл өчье. Энэ бол тулхтай шүүмжлэгч, судлаачийн нэг гол шинж юм. Тэгэхдээ ямар ч зохиогчийн бүтээлээс өө сэв ольё гэвэл олж л таарна шүү дээ. Энэ нь гол зорилго биш байхаа. Жишээ нь Ч.Лодойдамба гуайн «зохиолынх нь зарим баатар хэрээсээ хэтэрсэн ухаалаг үг үе үе хэлчихдэг юм» гэж зэмлэх нь ч хаашаа юм бэ дээ. Ухаантай төрснийх нь төлөө зохиолчийг загналтай биш.
Сайхан зохиолыг уншсаны дараа санаа сэтгэл уужирч амьдралд итгэх итгэл улам нэмэгддэг. Сайн шүүмж судлалтай танилцсаны дараа зохиолчид нь ч,зохиогч шүүмжлэгчид нь баярлан бахархах сэтгэл төрдөг юм байна. Бас энэ тэр, элдэв дээдийг эргэцүүлэн бодоход хүрэх юм.
Чи Ч. Лодойдамба гуайн бүтээлүүдийг, түүнд дэвшүүлсэн үзэл санааг зохиогчийн аж төрж, туурвиж бүтээж байсан цаг үе, нийгмийн байдалтай нягт холбон авч үзэж ойлгох нь зүйтэй гэсэн санааг үе үе анхааруулжээ. Үнэхээр тэгэхээс өөр аргагүй. Эс тэгвэл дэндүү өрөөсгөл болох биз.
М.Гаадамба, Ч.Лодойдамба гуай хоёр мэтгэлцэхдээ марксизм, ленинизмийн сургаалаас үе үе иш татсан нь ч үүнийг гэрчилж байна. Жишээ нь М.Гаадамба агсан «марксч-ленинч гоо зүй, урлагийн онолын ёсоор бол» гэж байгаад л батлаж өгсөн байдаг. Гэтэл тэрбээр сүүл сүүлдээ ардчиллын эхэн үед дээрх үгийг хэлэхээсээ ч цээрлэдэг болж хувирсан болов уу. Ийм баримт маш олон бий. С.Эрдэнэ баавай «Миний Эх орон-миний тоонот» хэмээх гал цогтой нийтлэлүүдээ туурвиж байх үедээ «бидний үеийнхэн бурхан багшийг биш бяцхан Володяг дуурайж» биширч шүтэж өссөнөөрөө хамаагүй хожсон билээ гээд л сүр дуулиантай тунхаглаж оноог багц багцаар нь авч байсан үе бий. Гэвч ерээд оны эхээр эрхэм зохиолч маань юу хэлдэг болж хувирсан билээ? Ленин шиг муу муухай зүйл түүний хувьд байхгүй болж хувираа биз дээ.
Эдүгээчлэх байр сууринаас Ч.Лодойдамба гуайн зохиол бүтээлд шүүмжлэлтэй хандаж түүнийг гуйвуулж дайвуулж муучлах цаг үе ирэхийг ч би үгүйсгэхгүй байна. Ялангуяа түүний зохиол бүтээлд орос хүний дүр цөөнгүй гардаг, монгол-зөвлөлтийн ард түмний найрамдлыг магтан дуулсан хэсгүүд бүтээл туурвилд нь элбэг байдгийг мушгин туйлшруулж, дайрч давшилж болзошгүй. Ийм хийрхэл нийгэмд хэзээ ямагт байсаар ирсэн бөгөөд ирээдүйд ч байх бизээ.
Монголын тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшилд ЗХУ, зөвлөлтийн ард түмний үзүүлсэн үүрэг, нөлөө маргашгүй юм. Тийм болохоор зохиолч, яруу найрагчид магтан дуулж, хөгжмийн зохиолчид ая, дуугаа өргөж, зураачид нь зурж мөнхжүүлж байсан хэрэг. Улс төрийн бодлогоор ч үүнийг яах аргагүй урамшуулан дэмждэг байжээ. Тийм цаг үед зохиол бүтээлээ туурвиж байсан хүмүүсийг түүнийх нь төлөө зэмлэж загнах нь огтоосоо утгагүй юм.
Харин миний хувьд монгол,зөвлөлтийн найрамдал, нөхөрлөл гэдэг сүүн цагаан үгсийн талаар сүүлийн үед сүрхий эргэцүүлэн боддог болсноо хэлмээр байна. Ерээд онд «Ах минь, Аах та минь» гэсэн бяцхан нийтлэл ч бичсэн удаатай. Том, бага хоёр улсын хооронд, тэр тусмаа хил залгаа хөршүүдийн дунд найрсаг эвсэг харилцаа, хамтын ажиллагааны түүх л байна уу гэхээс биш өвөр түрийдээ орсон ах дүү нарын тухай ойлголт хэзээ ч байдаггүй ажээ. Оросын болоод Хятадын эзэнт гүрнүүдийн газар нутгаа тэлж өргөжүүлсэн түүх үүнийг улам бүр итгэл үнэмшилтэй өгүүлж байна. Англи зэрэг арслан барсууд сайн эрийн ёсоор алсыг зорьж Африк, Австрали, Америк, Азийн улс орнууд, үндэстэн ястнуудыг колоничлон эзэмшиж эрх ашгаа, эзэмшлээ өргөжүүлж байсан бол Хаант орос /сүүлд ЗХУ/, Манжийн болоод Хятадын угсаа залгамжилсан хаадууд хаяагаа хадран хаант улсынхаа нутаг дэвсгэрийг зугуухан тэлж өргөжүүлж иржээ. Алс холын колоничлол нь хэзээ нэгэн цагт задарч унадаг жамтай бол айл зэргэлдээхээ хадарч хамсан нь хэзээ ч бараг үгүй буюу удтал оршин тогтнодог бололтой. Өвөрмонгол, Уйгар шинжаан хийгээд Тува, Якут, Буриад, Халимаг нь үүний бэлээхэн жишээ биш үү. Манай Монгол мэт жижиг бага буурай орон энэ бүхнийг тэвчин эв эеийг сахихаас өөр аргагүй. Илүү дутууг харах явдалгүй.
Монгол, Орос хоёрын нөхөрлөж ирсэн шинэ үеийн дал наян жилийн түүхийг ч энэ л өнцгөөс харахад илүүдэхгүй бололтой дог. Ахан дүүгийн ёсоор тусласан нь байвч алс хэтийн их гүрний бодлого хэзээд давамгайлж байжээ. Их бага гүрэн, эзэн ба боолын зарчим өөр шинэ үг хэллэг, нэр томъёогоор халхавчлагдан хэрэгжиж иржээ. Үүнийг бид ямагт марталгүй санаж явах ёстой юм шиг байна. Ч.Лодойдамба агсны зохиолд Петр комиссарын амаар Орос улс Монголд нэг их хайртайдаа туслаж байгаа ч юм биш, өөрсдийнх нь энх тунх байдлыг хангахад Монгол Улс, түүний газар нутаг бамбай жийргэвч болж буй учраас бас туслаж буй юм гэсэн нэг санаа цухас төдий дурдагдаад өнгөрдөг байхаа. Ийм үгийг тухайн үед зохиолын баатарын амаар ч атугай хэлүүлж чадсан нь их гавьяа гэлтэй. Эл үгэнд үнэний хувь лав байгаа бололтой шүү.
Үзэл суртал гэдэг аймшагтай зүйл. Бидний үеийнхэн чинь орос хүн л бол сайн хүн, сайхан чанартай гэсэн үзлээр хүмүүжжээ. Оросын ард түмэнд талархан хандах манай нийт ард түмний сэтгэл зүй лав ингэж бүрэлдэж төлөвшсөн биз. Гэтэл тэр үед Высоцкий «тахиа бол шувуу биш, Монгол бол улс биш»гээд л дуулж явсныг бас мэднэ шүү дээ. Сүүлийн үеийн оросын телевизийн зарим нэг орос кино, нэвтрүүлгийг харахад «Монгол» гэсэн нэрийг хамгийн тэнэг мунхаг, бүдүүлэг хоцрогдсон гэсэн утгаар л хааяа гаргаж хэрэглэж байх юм. Бүр тийм хэллэг үүсч, ойлголт бий болсон ажээ. «Монголизм» гэж ямар өвчнийг нэрлэдэг билээ дээ?
Ингэж хэлэхэд орос хүнд мэдээж сайхан дуулдахгүй л дээ. Өнгөрсөн жил Б.Бааст гуай миний «Тэрбумтан»романыг Петрградын монголын уран зохиолыг судлаач нэг хүнд магтаж бичээд номыг нь явуулаад хариу авснаа надад ярьсан. «Та нар бүр иймдээ хүрээ юү? Хэн байснаа хэний ачаар хэн болсон билээ» гэсэн өнгө аястай юм захидалдаа асуусан байна гэсэн. Миний зохиолд орос хүнийг муулсан ганц өгүүлбэр ч байхгүй. Харин монгол, япон, хятад 3 бизнесч нийлж хүчээ нэгтгээд том корпорацийг байгуулж буйгаар үйл явдал нь өндөрлөдөг юм.Түүнд нь дургүйцлээ илэрхийлж байгаа нь тэр бололтой. Бид уран зохиолд заавал орос хүнийг магтаж бичих ёстой болж байна уу? Арай ч үгүй байлгүй. Монголын уран зохиолыг судлагч оросын зарим хөгшчүүл тэгтлээ нэг хэв загварт орсон нь тэр гэлтэй.
Ч.Лодойдамба гуайн «Алтайд» романд Чингис, түүний байлдан дагууллыг муулсан хэсгийг оросын судлаач Г.И.Михайлов «Монголын уран зохиолд Лодойдамба анх удаа Чингисийн тухай үнэнийг хэлж, Чингис, Чингисийнхний тухай сайшаан үздэг бусад зохиогчдын эсрэг өөрийгөө тавьсан нь дээд зэргийн үнэн юм. Орос, дундад азийн болон бусад орны ард түмний олон зууны хөдөлмөрөөр бүтээсэн үнэт зүйлийг Чингис үнсэн товрог болгож, хүмүүсийг үй олноор нь алсныг профессор Батын дүрээр зохиогч шүүмжилжээ» гэх зэргээр зөвтгөн магтсан байдаг нь огт санамсаргүй зүйл ч бас биш бололтой.
Монгол Улсыг оросууд яах аргагүй өөрийн санаа бодлыг бөхөлзөн дагагч, түүнийг үг дуугүй ёсчлон биелүүлэгч туршлагын туулай болгож хувиргасан нь түүхэн бодит үнэн бөгөөд түүндээ тааруулж хэнийг магтаж, хэнийг шүүмжлэхээ ч сайн мэддэг байжээ гэж бодогдох юм. Тэрхүү үзэл бодлыг нь амьдрал практикт дуулгавартайгаар хэрэгжүүлж биелүүлэгчдийн нэг нь манай Ю.Цэдэнбал гуай, түүний хамтран зүтгэгчид байсан нь бүгдэд илэрхий ойлгомжтой бөгөөд ядаж тэдгээр нохой мэт үнэнчээр зүтгэгч аялдан дагалдагсаддаа хүртэл оросууд хүнлэг ёсоор хандаж чадаагүй нь 1984 оны Монгол дахь дуулиант үйл явдлаар хэтэрхий тодорхой харагдсан билээ. Цэдэнбал гуайг тухайн үед миний бие өмөөрч хашгирсан бяцхан «хашгиралт» бол ганц түүнд хайртай дуртай, хүндэтгэж байдгаа ч илэрхийлсэн төдийхөн хэрэг хараахан биш билээ. Оросууд манай дотоод хэрэгт эрээ цээргүй оролцож, бүхнийг өөрсдийн дур зоргоор залж чиглүүлж, удирдагчийг нь хүртэл «Төрийн эргэлт» зохион байгуулж авч хаясанд дургүйцснаа өөрийн чадах хэлбэрээр илэрхийлэх гэж оролдсон нь тэр юм. Тэр үед би Монгол, Зөвлөлтийн найрамдалд үнэнч байсныг битгий мартаарай. Хэзээ ч миний бие «антисоветчик» байгаагүй юм. Ердөө л өт хүртэл самардахаар аравгасхийдэг гэдгийн үлгэр тэгж илэрч гарсан байж болно.
Өөрсдийнхөө анд нөхдийг хүртэл ийм байдалд хүргэж болгоомжлуулах болсон нь хэний буруу вэ гэдгийг тэд эргэцүүлэн бодох цаг ирэх бизээ. Оросод юмыг бодитойгоор сэтгэж чаддаг хүн олон байж таарна. Гүндүүгүй, гүдэс шулуухан оросуудад Монголчууд дуртай шүү дээ. Сайхан орос зан чанар шавхраагүй гэдэгт итгэлтэй байна.
Өнөөдөр өөр туйлын соронзон руу хуйлран татагсад Монголд илэрхий идэвхижиж байна. Тэдэнд өнгөрсөн түүхийн гашуун сургамжийг хааяа нэгхэн сануулахад огт илүүдэхгүй санагддаг. Учир нь их л сургамжтай болой.
Уран зохиолын тухай яриа маань улс төр рүү гулзайгаад явчихлаа. Эртхэн дээр нь амаа татья. Элчин сайд хүний амнаас ийм үг гарч хэрхэвч болохгүй. Энэ бол зохиолчийн уянгын халил юм гэж ойлгоорой. Уран бүтээлчид бол амгайгүй бурдаг улс шүү дээ.
«Тунгалаг тамир» романы «Зохиолын уран сайхны туршлага», «Уран сайхны дүрийн тогтолцоо, урлан бүтээсэн туршлага» хэмээх хоёр бүлэг чинь зүйрлэбэл хольцоогүй шижир алт шиг онцгой чамбай сайн болжээ гэдгийг давтан хэлэлгүйгээр энэхүү захиагаа төгсгөж болмооргүй байна. Лодойдамба гуайг монголын уран зохиол дахь «Заан мод» хэмээсэн нь юутай сайхан тодорхойлолт билээ. Түүний туурвил бүтээл зуу зуун жилдээ урган төлжиж үр жимсээ бусдад хүртээсээр байх нь лавтай.
«Тунгалаг тамир» романыг их бичгийн хүн Ч.Лодойдамба гуай чи, бидэн хоёрыг Сутайн суганд хурга, ишиг хариулж явсан нусгай жаалууд байх үед буюу 1954 онд эхлээд 1967 онд дуусгажээ. Төгсөв гэж зохиогчийг баяртайгаар бичиж байхад би 9 дүгээр ангид сурч байжээ. Яаж шүү амтархан уншиж байснаа мартаагүй байна. Эхийнхээ ангир шар уургыг шимэн хөхөх адил эхнээс нь дуустал салгалгүй суун уншиж дуусгасан билээ. Тэр үед Д.Намдаг гуайн «Цаг төрийн үймээн»-ээс гадна Л.Түдэв гуайн «Уулын үер», З.Баттулга гуайн «Хөх тэнгэр» , З.Сандагын «Хүний ганц» зэрэг сонирхолтой романууд, Д.Мягмар агсны уянгын туужууд, С.Эрдэнийн богино өгүүллэгүүд ар араасаа л цувран гарч байжээ. Ямар ч сайхан ургацтай он жилүүд байсан юм бэ, бурхан минь. Чи, бидний үеийнхнийг өсч дэвжихэд хөрс шимт суурь дэвсгэр болж өгсөн байлгүй.
Тэр бүхний манлайд «Тунгалаг тамир» аргагүй л үүрийн цолмон шиг торойн гялалзаж байна. Түүнийг туурвигч бичгийн их хүн Ч.Лодойдамба гуайгаа би Сутай Хайрхан уул шигээ л сүслэн хайрлаж, хүндэтгэж сууна даа, сайн нөхөр минь.
Үүнийг үнэнч анд нөхөр чиний судлалын жинтэй ном улам ч гүнзгийгээр ухааруулан ойлгуулж өгөв надад. Ч.Лодойдамба гуайн инээж угтсан номын эхний хавтсыг сөхөөд чиний мөнхүү инээмсэглэж үдсэн сүүлчийн хавтсыг хамхиад бодолхийлэн сууж байж эл захиаг бичлээ.
Миний бага сургуулийн нэг ангийн нөхөр Доржийн Эрдэнэбилэг гэгч эрийн цээжээр үлгэр шиг урсгадаг «Тунгалаг тамир» роман үнэхээр олон дахин бүтээгдэхгүй сонгодог зохиол болж, түүнийг туурвигч Чадраабалын Лодойдамба ахайтан монголын утга зохиолд олон төрөхгүй сонгодог зохиолч болон мөнхөжжээ. Нийгэм хөдлөн хөрвөж урлаг, утга зохиолыг хүмүүс нэг л хэсэг он жилүүдэд мартан алдсанаас болж эрхэм нөхрийн бүтээл баахан хугацаа алдаж байж уншигчдын гарт хүрсэн нь нэг бодоход оносон ч юм шиг. Ядаж зарим нэг тайлбар сэлт,зүүлт хийх бололцоог олгосон байна. Бас Монголд биш Солонгост өнгө зүс гайгүй сайн хийлгэх боломжтой болгожээ. Энэ завсар Засагт хааны удмын хөх эрчүүд- Говь-Алтайхан Лодойдамбын нэрэмжит анхны шагналыг чухамхүү нүдийг нь олж чамд хүртээсэн гэлтэй.Ийм ухаалаг шийдвэрийг тухайн үед гаргахад утга зохиолд хайртай, түүнийг ойлгодог хүмүүсийн нэг болох Вандангийн Алзахгүй гэдэг бэрх эр чухал үүрэг гүйцэтгэснийг бас дурсч явах учиртай шүү. Энэ бол их үнэлэлтийн эхлэл байлаа. Удалгүй Монгол Улсын Засгийн газар чиний эл бүтээлийг өндрөөр үнэлж Дашдоржийн Нацагдоржийн нэрэмжит утга зохиолын дээд шагналыг хайрлаж билээ.
Ерээд оны Монгол дахь ардчилсан хувьсгалын үр дүнд хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө жинхэнэ утгаараа дэлгэрч зохиолч, яруу найрагч, сэтгүүлчид бид «цензурээс» чөлөөлөгдсөн. Өмнө нь цөөнгүй уран бүтээлч Монголд капитиализм байхгүй учраас дэлхийн сонгодгуудын хэмжээнд зохиол бүтээл туурвиж болохгүй байна гэж боддог байсан байх. Тэр хүсэн хүлээж байсан цаг үе нь ирээд арав гаруй жил өнгөрсөн боловч «Тунгалаг тамир»-ыг гүйцэх роман «Цогт тайж», «Мандухай цэцэн» киног давах бүтээл Монголд хараахан гараагүй л байна. Тэгээд бодохоор нийгэмдээ ч учир нь байдаггүй бололтой, эсвэл бид нар сэтгэлгээнийхээ чөдрөөс бүрэн мултарч бас чадаагүй ч байж мэдэх юм.
Миний хувьд гэвэл «Үржүүлэхийн ухаан» гэсэн жижиг өгүүллэгийг олон жилийн өмнө бичиж, гол баатар Яримпил хүүгээ шоронгийн хаалга татуулаад орхисон нь ерээд оны нийгмийн үндсэн өөрчлөлтийн үр дүнд роман болтлоо сэдэв нь өргөжиж гүнзгийрэх үндсийг нээж өгсөн юм. Тэрхүү романыг маань Ц.Хасбаатар гуай, Х.Сампилдэндэв, Б.Ганбат, Д.Гармаа зэрэг уран бүтээлч нөхөд өндрөөр үнэлэн дэмжсэнд ихэд урамшиж «Алаг цоохор амьдрал» хэмээх анхдагч гарчигтай нэг зүйл хийх санаатай үе үе бодолхийлсээр өдийг хүргэв. «Би» баатартай энэ бүтээл хэмжээ далайцаараа роман болох учиртай. Нэг бодоход зохиол ч юм шиг, нөгөө бодоход баримттай, үнэн бодит нийтлэл ч мэт санагдаад сэтгэл ихэд хоёрдож сууна. Хүн ер нь нас тавь гараад ирэхлээр туулж өнгөрүүлсэн амьдралаа эргэцүүлж бясалгах дуртай болдог болотой. М.Горький «Клим Самгины амьдрал» хэмээн бичиж байсан нь санамсаргүй тохиолдол биш байх нь. Том, жижиг аль ч зохиолчийг энэ зовлон дайрдаг аж. Д.Намдаг гуай өөрт хадгалсан бүх зургаа нэг цомог болгоод дор нь товч тайлбар хийж зурагт зохиол болгосноо надад тэр жил Сөгнөгөр дэх зусланд байхдаа үзүүлж байж билээ.
Хүний амьдрал гялсхийн харваж өнгөрөх од адил богинохон боловч цөөнгүй зүйлийн амьд гэрч болдог аж. Ихэнх нь тэр бүхнийгээ цээжиндээ хав дарж хадгалаад ус балгасан мэт үг дуугүй энэ ертөнцөөс явж оддог бололтой. Харин зохиолч, сэтгүүлч зэрэг уран бүтээлчид тэдгээрийг ямар нэг хэлбэрээр бичиж үлдээхийг эрмэлздэг юм байна. Энд нэг их хэцүү асуудалтай тулгардаг бололтой. Баатруудын нэр ус, он цагийг бодитой байдлаар яг үнэнээр дүрслэн буулгаж болно. Тэгвэл уг нь илүү үнэ цэнтэй юм. Гэтэл тэр нь олон олон хүний уур хилэнг бадрааж мэдэхээр ажээ. Түүнээс зугтахын тулд баримтыг байгаагаар нь үлдээгээд уран сайхны амт шимт оруулан нийтлэг зохиолорхуу болгож будаж шунхдаад «би» баатарын яриагаар буюу хүүрнэл зохиолын, тэгэхдээ их хөгжилтэй хөнгөн хэлбэрээр гаргаж тавих нь хал балгүй ч юм шиг санагдана. Сайн нөхөр минь санаа оноогоо хэлж зөвлөөрэй.
Ямар ч байсан зохиолынхоо төлөвлөгөөн дээр ажиллаж эхэлсэн. Олон жил бодож яваа юм болохоор нэг эхэлбэл хатируулчихаж магадгүй гэж найднам. 2006 онд Варшаваас Эх орондоо ямар ч байсан гар хоосон буцахгүй. Богцондоо боорцог ч болсон хийж аваачна л гэж бодож байна. Тэгж чадвал та нартайгаа ярих юмтай байх бизээ.
«Сутай» хэмээх уянгын тууж бичнэ гэж олон жил бодож байгаа ч хэрэгжүүлж амжаагүй л явна. Бас монголын сэтгүүл зүйд мөр үлдээх учиртай. Хэвлэлийн эрх чөлөөний холбогдолтой зарим асуудал, мэдээллийн агентлагийн үүсэл хөгжил, хэтийн төлвийн талаар нилээд юм цуглуулж чамгүй ч зүйл тэрлэсэн юмсан. Түүнийгээ эмхэлж цэгцэлхэд багагүй цаг хугацаа хэрэгтэй. Гэтэл он жилүүд нисэх мэт түргэн өнгөрч байна. Би сэтгэлдээ Бурхан багшаас ахиад бүтээл туурвилын арван жил хайрлаач гэж гуйж байгаа. Хэрхэхийг тэнгэр мэдэх буй заа...
Нэгэн бодоход захиа гэж нэрлэлтэй, нэхэн гүйлгэж үзвэл эргэцүүлэл бодол ч юм шиг урт цаас илгээж уран бүтээлч нөхрийн үнэт цагаас зөвшөөрөлгүйгээр дур мэдэн үрсэнд уучлал гуйя. Энд ирсээр ийм урт зүйл хэн нэгэнд огт нуршсангүй. Иймд хүргэсэн нь чиний номын «буруу» бизээ.
Варшавт ирсээр бараг нэгэн жил шахав. 12 дугаар сарын 5-нд жил болно. Уран бүтээл туурвисангүй. Улсын төлөө зүтгэж байна. Шинэ салбар, шинэ ажил болохоор Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын чихийг халууцуулахгүй юмсан гэж хичээж байна. Итгэлийг сэтгэлээр хариулах ёстой шүү дээ. Бас хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэн гүнзгийрүүлэхэд бага ч атугай хувь нэмэр оруулахыг чармайж байна.
Үзэг нэгт сэтгүүлч нөхдийнхөө төлөөлөгчдийг Польшид авчрах санаатай хөөцөлдөж байгаа. Бүтэх эсэхийг одоогооор хэлэхэд эртдэнэ. Хэвлэл, мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хууль, МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хууль гаргахын өмнө манайхан Польшийн туршлагыг судлабал тун зүгээр байгаа юм. Эдний талд санал хүсэлт болгож тавьсан, дэмжиж байгаа.
УИХ болоод ХЗДХЯ-ны холбогдох дарга нарт хандсан. Дэмжсэн, харамсалтай нь санаа бодлоо цаасан дээр буулгаж ирүүлсэнгүй. Та түүгээрээ бидний өмнөөс хийгээд өгчих, бид бүрэн итгэж байна гэж Ц.Мөнх-оргил сайд бичиг ирүүлсэн байна лээ. Нэг юм хийгээд эдний ГХЯ-нд гардуулсан. Яахыг мэдэхгүй байна.
Хэрэв бүтээд дээр дурьдсан хуулиудын төсөл дээр ажиллагчдаас БНПУ-д ирж төсөл хэрэгжүүлэн туршлага судлах болбол би чиний нэрийг бүрэлдэхүүнд нь оруулахыг УИХ-ын Тамгын газарт санал болгох бодолтой байгаа. Санаачилгыг нь гаргаж хар бор ажлыг нь хийж өгсөн хүн чинь ганцын зэрэг хүнийг нэрлэж болно биз дээ. Тэгэхдээ бүтвэл шүү. Бүтэхгүй бол тэгээд л өнгөрнө гэсэн үг.
2004 оны эхээр МЗЭ-ийн 75 жилийн ой болно. Монголын тухай, монголын утга зохиолын тухай сонин сайхныг хүүрнэсэн захиа бичихийг хүсч байна.
Зохиолчдын эвлэл маань чи бидэнд нөмөр нөөлөг болж, хайр хишгээ хүртээсээр ирсэн буянтай байгууллага билээ. Би улсад 30 жил ажиллаж байна. Тэгсэн хэрнээ Засгийн шагналыг ганц Зохиолчдын эвлэлээсээ л хүртэж ирсэн. Тухайн үед Удирдах зөвлөлийн гишүүн байсан чиний үүрэг роль ч оролцсон гэдгийг би сайн мэддэг юм. Тийм болохоор энэ байгууллагаа хайрлаж хүндэтгэж явдаг. Тэнд чинь Нацагдорж, Буяннэмэх, Намдаг, Рэнчин, Дамдинсүрэн, Лодойдамба, Явуухулан, Эрдэнэ... нар гишүүн нь байж тулгын чулууг нь тулалцаж, туурга дээврийг нь өргөлцөж явсан юм гэж бодохоор цаанаа л нэг сэтгэлд өег дотнохон байдаг.
Монгол, Польшийн зохиолчдын байгууллагын хооронд холбоо тогтоож харилцааг нь сэргээнэ. Хэн хэнд нь л хэрэгтэй. «Цог» сэтгүүлд Польшийн орчин үеийн утга зохиолоос нийтлүүлэх санаа бий. Польш бол хүн төрлөхтөнд Коперник, Шопеныг төрүүлж өгсөн урлаг, утга зохиол, шинжлэх ухааны арвин буурал өвтэй ард түмэн. Алтны дэргэд хэвтсэн гууль шарладаг юм болохоор Баабар хүртэл энд байхдаа борлоод зогсохгүй харлаж эхлэсэн байгаа юм.
За ингээд яриад байвал захидлаа дуусгах биш залгуулаад үргэлжлүүлэх төлөвтэй болчихлоо. Хурдхан шиг цэг хатгая.

Түр баяртай. Журмын нөхөр Т.Баасансүрэн чинь ёслон
хүндэтгэж үүнийг Варшав хотноо 2003 оны 8 дугаар
сарын 29-ны өдөр цагаан цааснаа эрээчин буулгав .